Zrzeczenie się zachowku u notariusza: umowa o zrzeczenie się prawa do zachowku, koszt i kalkulator

Po dziesięciu latach od darowizny zachowek i tak przepada, więc umowa jest zbędna.

Art. 994 § 1 wyłącza z doliczenia po dziesięciu latach tylko darowizny dla osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Darowizna dla dziecka albo małżonka dolicza się zawsze, choćby zrobiona trzydzieści lat przed śmiercią. Dziesięć lat chroni darowiznę dla wnuka, konkubiny albo sąsiada, nie dla córki.

Zrzeczenie się zachowku nie obejmuje wnuków, bo art. 1049 mówi o dziedziczeniu.

Art. 1048 § 2 wprost nazywa zrzeczenie zachowku ograniczoną postacią zrzeczenia się dziedziczenia, więc art. 1049 § 1 stosuje się do niego tak samo: zstępni zrzekającego się są objęci, chyba że umówiono się inaczej. Jeżeli wnuki mają zachować roszczenie, trzeba to wpisać do aktu.

Wystarczy podpisane oświadczenie „zrzekam się zachowku", najlepiej ze wzoru z internetu.

Umowa wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. 1048 § 1 w związku z § 2) i musi być zawarta z przyszłym spadkodawcą, a nie z rodzeństwem. Oświadczenie na kartce, także z podpisem poświadczonym, jest nieważne w całości i sąd w procesie o zachowek je pominie.

Zrzec się zachowku można też po śmierci rodzica, u tego samego notariusza.

Po otwarciu spadku umowy z art. 1048 nie da się już zawrzeć, bo druga strona nie żyje. Zostaje zwolnienie z długu (art. 508) albo ugoda z obdarowanym; forma jest dowolna, ale nieodpłatne zwolnienie na rzecz rodzeństwa jest darowizną, dla której akt notarialny oszczędza zgłoszenie SD-Z2 (art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o SD).

Zrzeczenie się zachowku i zrzeczenie się dziedziczenia to to samo, tylko inna nazwa.

Skutek dla pozostałej rodziny jest inny. Brat, który zrzekł się dziedziczenia, nie liczy się do udziałów (art. 992), więc zachowek siostry, która nic nie podpisała, rośnie z 1/6 do 1/4 wartości majątku przy trojgu dzieci. Brat, który zrzekł się tylko zachowku, nadal jest spadkobiercą i udziały nie drgną.

Za zrzeczenie notariusz liczy taksę od wartości całego majątku, jak przy darowiźnie.

Skala § 3 wchodzi tylko wtedy, gdy strony same podadzą wartość zrzeczenia, na przykład ograniczając je do darowizny konkretnego lokalu. Przy zrzeczeniu w całości wartości nie da się określić, więc kancelarie stosują 200 zł z § 16 albo 60 zł z § 8 pkt 6. Najdroższy wariant przy mieszkaniu za 600 000 zł i dwóch zrzeczeniach to 2 922,48 zł brutto, wobec 200 000 zł wyłączonych roszczeń.

Ile kosztuje zrzeczenie się zachowku u notariusza?

Przy dwóch zrzeczeniach w jednym akcie i sześciu stronach wypisów: 536,28 zł brutto, gdy kancelaria stosuje 200 zł z § 16 rozporządzenia, 191,88 zł przy 60 zł z § 8 pkt 6, a 2 922,48 zł, gdy zrzeczenie jest w części i akt podaje wartość (skala § 3 od 100 000 zł na osobę przy majątku 600 000 zł). Podatku nie ma. Umowa wyłącza w tym przykładzie roszczenia o 200 000 zł.

Czy można zrzec się zachowku za życia spadkodawcy?

Tak i tylko za życia. Od 22 maja 2023 r. art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala ograniczyć zrzeczenie się dziedziczenia do samego prawa do zachowku, w całości albo w części. Umowę zawiera uprawniony z przyszłym spadkodawcą, w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Wcześniej opierała się na uchwale Sądu Najwyższego z 17 marca 2017 r. (III CZP 110/16).

Zrzeczenie się zachowku po śmierci spadkodawcy: czy to możliwe?

Nie w formie tej umowy, bo drugą stroną musi być przyszły spadkodawca. Po otwarciu spadku uprawniony może zwolnić obdarowanego albo spadkobiercę z długu (art. 508 Kodeksu cywilnego) lub zawrzeć z nim ugodę. Forma jest dowolna, ale nieodpłatne zwolnienie na rzecz rodzeństwa jest darowizną i akt notarialny oszczędza zgłoszenie SD-Z2 (art. 4a ust. 4 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn).

Czy zrzeczenie się zachowku obejmuje zstępnych?

Tak, z mocy prawa. Art. 1048 § 2 czyni zrzeczenie zachowku ograniczoną postacią zrzeczenia się dziedziczenia, a art. 1049 § 1 stanowi, że zrzeczenie obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Gdy syn zrzeka się zachowku po ojcu, jego dzieci tracą je razem z nim. Jeżeli wnuki mają zachować roszczenie, trzeba to wpisać do aktu.

Czy można cofnąć zrzeczenie się zachowku?

Tylko nową umową między tymi samymi osobami, znów w formie aktu notarialnego (art. 1050 Kodeksu cywilnego), i tylko za życia spadkodawcy. Jednostronne odwołanie, wycofanie albo wypowiedzenie nie istnieje. Sam spadkodawca też nie może niczego cofnąć bez zgody zrzekającego się. Uchylenie kosztuje tyle samo co zrzeczenie.

Zrzeczenie się zachowku w części: jak to działa?

Ustawa dopuszcza zrzeczenie „w całości lub w części", a część można określić kwotowo, ułamkiem albo przedmiotowo, na przykład tylko wobec darowizny konkretnego mieszkania. Wtedy zachowek od reszty majątku zostaje. Ponieważ strony same podają wartość, kancelaria może policzyć taksę ze skali § 3 od tej wartości zamiast stawki kwotowej; przy 100 000 zł to 1 170 zł netto za jedno zrzeczenie.

Zrzeczenie się zachowku a dziedziczenie: czy zrzekający się nadal dziedziczy?

Tak. Traci wyłącznie roszczenie pieniężne o zachowek, a pozostaje spadkobiercą ustawowym: jeżeli rodzic nie zostawi testamentu albo nie rozda majątku za życia, dziedziczy normalnie. To główna różnica wobec zrzeczenia się dziedziczenia, po którym jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1049 § 2).

Testament a zrzeczenie się zachowku: co lepsze, gdy majątek ma dostać jedno dziecko?

Testament sam w sobie nie wyłącza zachowku pominiętych dzieci; robi to dopiero wydziedziczenie z jednej z trzech przyczyn z art. 1008, które sąd sprawdzi w procesie, i bez skutku dla wnuków (art. 1011). Zrzeczenie zachowku działa bez przyczyny, obejmuje wnuki i nie da się go podważyć, ale wymaga podpisu dziecka. Gdy rodzina jest zgodna, umowa; gdy nie, testament z wydziedziczeniem.

Zrzeczenie się zachowku a darowizna: czy trzeba tego samego dnia?

Nie trzeba, ale to najwygodniejszy układ: rodzic daruje mieszkanie jednemu dziecku, a rodzeństwo w kolejnym akcie tego samego dnia zrzeka się zachowku w zakresie tej darowizny. Kolejność nie ma znaczenia prawnego, bo zrzeczenie działa na przyszłość. Darowizna dla dziecka dolicza się do spadku zawsze, bez względu na upływ dziesięciu lat (art. 994 § 1), więc bez zrzeczenia ryzyko nie wygasa.

Czy zrzeczenie się zachowku wymaga zgody spadkodawcy?

Tak, to umowa dwustronna: podpisuje ją uprawniony i przyszły spadkodawca, oboje u notariusza (art. 1048 § 1 i 2). Rodzeństwo nie może umówić się między sobą bez rodzica, a rodzic nie może niczego wymusić. Osoba, która nie przyjedzie, może działać przez pełnomocnika z pełnomocnictwem w formie aktu notarialnego.

Czy spłata za zrzeczenie się zachowku jest opodatkowana?

Może być. Wynagrodzenie za zrzeczenie się prawa organy podatkowe kwalifikują jako przychód z innych źródeł opodatkowany według skali PIT; tak Dyrektor KIS ocenił zapłatę za zrzeczenie się służebności mieszkania (interpretacja z 13 października 2023 r.). Jeżeli pieniądze mają iść jako darowizna od brata albo od rodzica, zwolniona z art. 4a, trzeba to tak opisać w akcie. Ustalcie to z notariuszem przed wizytą.

Zrzeczenie się zachowku a podatek: czy jest PCC albo podatek od darowizny?

Nie. Zamknięty katalog art. 1 ust. 1 ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych nie wymienia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ani zachowku, a podatek od spadków i darowizn dotyczy nabycia, którego przy zrzeczeniu nie ma. Do zapłaty zostaje wyłącznie taksa z VAT i wypisy. Podatek pojawia się dopiero przy spłacie albo darowiźnie dla zrzekającego się.

Czy jest wzór umowy o zrzeczenie się zachowku?

Nie ma wzoru do samodzielnego wypełnienia, bo umowa wymaga formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności, a akt sporządza i redaguje notariusz. Do kancelarii przynosi się ustalenia: kto się zrzeka, w całości czy w części, czy skutek obejmuje wnuki i co zrzekający się dostaje w zamian. Oświadczenie ze wzoru z internetu, nawet z podpisem poświadczonym, jest nieważne.

Jak zrzec się zachowku po rodzicach?

Umówić wizytę u notariusza razem z rodzicem, po którym ma nastąpić zrzeczenie, i podpisać umowę z art. 1048 § 2. Po każdym z rodziców potrzebna jest osobna umowa, bo każdy spadek jest odrębny; oba zrzeczenia mieszczą się w jednym akcie, ale taksę kancelaria liczy zwykle za każde z nich. Po śmierci rodzica zostaje już tylko zwolnienie z długu albo ugoda ze spadkobiercą.

Czy małoletni może zrzec się zachowku?

Nie sam i nie przez rodzica bez sądu. Zrzeczenie się prawa majątkowego przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka, więc wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), a sąd rzadko zgadza się na rezygnację bez ekwiwalentu. W praktyce umowę zawiera się po osiemnastych urodzinach, a do tego czasu ryzyko zachowku po prostu istnieje.

Zrzeczenie się zachowku a zrzeczenie się dziedziczenia: co zmienia się dla rodzeństwa, które nic nie podpisało?

Przy trojgu dzieci i majątku 600 000 zł siostra, która nie podpisała żadnej umowy, ma zachowek 100 000 zł. Gdy brat zrzeknie się tylko zachowku, jej roszczenie zostaje bez zmian, bo brat nadal jest spadkobiercą. Gdy brat zrzeknie się dziedziczenia, nie liczy się go do udziałów (art. 992) i zachowek siostry rośnie do 150 000 zł. Zrzeczenie samego zachowku jest więc bezpieczniejsze dla obdarowanego.