W skrócie: zachowek to pieniężne roszczenie, które przysługuje najbliższym pominiętym w testamencie lub odsuniętym od majątku darowiznami. Należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, ale tylko takim, którzy dziedziczyliby z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału spadkowego, a gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, dwie trzecie tego udziału. Roszczenie przedawnia się po 5 latach, a dochodzi się go w sądzie, nie u notariusza.
Komu przysługuje zachowek
Krąg uprawnionych wyznacza art. 991 Kodeksu cywilnego i jest on węższy, niż większość osób zakłada. Zachowek należy się wyłącznie trzem grupom: zstępnym spadkodawcy (dzieciom, a jeśli dziecko nie dożyło otwarcia spadku, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom.
Jest przy tym warunek, o którym łatwo zapomnieć: uprawniony musi być osobą, która byłaby powołana do spadku z ustawy w tej konkretnej sytuacji. Dlatego rodzice zmarłego mają prawo do zachowku tylko wtedy, gdy nie zostawił on dzieci ani wnuków. Jeżeli dzieci są, rodzice nie dziedziczyliby ustawowo, więc zachowek im nie przysługuje.
Zachowek nigdy nie przysługuje rodzeństwu, dziadkom, partnerowi z nieformalnego związku, zięciowi ani synowej. Nie ma go też były małżonek po prawomocnym rozwodzie.
Ile wynosi zachowek
Wysokość zachowku to ułamek udziału, który przypadłby uprawnionemu, gdyby dziedziczył na zasadach ustawowych.
| Sytuacja uprawnionego | Wysokość zachowku |
|---|---|
| Uprawniony pełnoletni i zdolny do pracy | 1/2 wartości udziału spadkowego |
| Uprawniony zstępny jest małoletni | 2/3 wartości udziału spadkowego |
| Uprawniony jest trwale niezdolny do pracy | 2/3 wartości udziału spadkowego |
Obie przesłanki podwyższające ocenia się według stanu z chwili otwarcia spadku, czyli z dnia śmierci spadkodawcy, a nie z dnia wniesienia pozwu. Dziecko, które w chwili śmierci rodzica było małoletnie, zachowuje prawo do wyższego ułamka, nawet jeśli sprawa trafi do sądu wiele lat później.
Jak obliczyć zachowek krok po kroku
Zachowek liczy się nie od tego, co realnie zostało w spadku, ale od tak zwanego substratu zachowku. To wartość teoretyczna, która ma pokazać, ile majątku byłoby, gdyby spadkodawca nie rozdał go za życia.
- Ustal czystą wartość spadku: aktywa z dnia śmierci minus długi spadkowe (nie odejmuje się zapisów zwykłych i poleceń).
- Dolicz darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. To najważniejszy i najczęściej pomijany krok.
- Policz udział ustawowy uprawnionego w tak powiększonej masie.
- Pomnóż udział przez 1/2 albo 2/3, zależnie od sytuacji uprawnionego.
- Odejmij to, co uprawniony już dostał od spadkodawcy w darowiźnie lub zapisie: zalicza się to na jego zachowek.
Przykład liczbowy
Wdowiec zmarł, zostawiając dwoje dorosłych dzieci: córkę A, pominiętą w testamencie, i syna B, który został jedynym spadkobiercą testamentowym.
- Majątek w chwili śmierci: mieszkanie 600 000 zł i oszczędności 40 000 zł, do tego kredyt 40 000 zł. Czysta wartość spadku wynosi więc 600 000 zł.
- Sześć lat przed śmiercią ojciec darował synowi B dom wart dziś 300 000 zł. B jest spadkobiercą, więc darowiznę dolicza się bez względu na to, ile lat minęło.
- Substrat zachowku: 600 000 zł + 300 000 zł = 900 000 zł.
- Udział córki A przy dziedziczeniu ustawowym (dwoje dzieci) to 1/2, czyli 450 000 zł.
- A jest pełnoletnia i zdolna do pracy, więc jej zachowek to 1/2 z 450 000 zł, czyli 225 000 zł.
Gdyby A była małoletnia albo trwale niezdolna do pracy, zachowek wyniósłby 2/3 z 450 000 zł, czyli 300 000 zł. Gdyby wcześniej dostała od ojca darowiznę 50 000 zł, kwotę tę odjęto by od zachowku, co dałoby 175 000 zł.
Czy darowizna sprzed 10 lat wlicza się do zachowku
To najkosztowniejszy mit polskiego prawa spadkowego. Odpowiedź brzmi: to zależy, kto był obdarowany.
Dziesięcioletni limit z art. 994 Kodeksu cywilnego dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób, które nie są ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku. Jeśli więc ojciec darował mieszkanie sąsiadowi piętnaście lat przed śmiercią, darowizny się nie dolicza.
Ale jeżeli obdarowanym było dziecko, małżonek albo rodzic, czyli osoba z kręgu uprawnionych do zachowku, darowiznę dolicza się bez żadnego ograniczenia czasowego. Także taką sprzed dwudziestu czy trzydziestu lat. Rodzice, którzy przepisali mieszkanie na jedno dziecko licząc, że po dekadzie sprawa się przedawni, opierają plan na błędzie.
Wartość darowanej rzeczy liczy się według jej stanu z chwili darowizny, ale cen z chwili ustalania zachowku. Mieszkanie darowane za 200 000 zł, warte dziś 600 000 zł, wejdzie do substratu jako 600 000 zł.
Kto płaci zachowek
W pierwszej kolejności zapłaty żąda się od spadkobiercy, czyli osoby, która odziedziczyła majątek. Jeśli od niego nie da się uzyskać całej kwoty, odpowiada zapisobierca windykacyjny, a dopiero na końcu obdarowany, i to tylko w granicach wzbogacenia. Obdarowany może zwolnić się z obowiązku, wydając przedmiot darowizny.
Zachowek to zawsze roszczenie pieniężne. Uprawniony nie staje się współwłaścicielem mieszkania i nie może żądać wydania konkretnej rzeczy, tylko zapłaty odpowiedniej sumy.
Po jakim czasie przedawnia się zachowek
Termin wynosi 5 lat, ale liczy się go od dwóch różnych momentów i pomylenie ich potrafi zniweczyć sprawę.
| Przeciwko komu roszczenie | Termin | Od kiedy liczony |
|---|---|---|
| Przeciwko spadkobiercy | 5 lat | Od ogłoszenia testamentu |
| Przeciwko obdarowanemu lub zapisobiercy windykacyjnemu | 5 lat | Od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy |
Rozłożenie zachowku na raty
Od maja 2023 roku zobowiązany do zapłaty ma realną linię obrony. Może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach nawet jego obniżenia. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Raty można rozłożyć na okres do 5 lat, a w szczególnych wypadkach sąd przedłuża go do 10 lat.
To ważna zmiana dla osób, które odziedziczyły mieszkanie, ale nie mają gotówki. Wcześniej jedynym wyjściem bywała sprzedaż nieruchomości, żeby spłacić rodzeństwo.
Jak zgodnie z prawem ograniczyć zachowek
Planując przekazanie majątku za życia, warto wiedzieć, że poszczególne instrumenty działają zupełnie inaczej.
| Rozwiązanie | Wpływ na zachowek | Haczyk |
|---|---|---|
| Darowizna | Dolicza się do substratu, bez limitu 10 lat, jeśli obdarowany jest bliski | Praktycznie nie chroni przed zachowkiem |
| Umowa dożywocia | Czynność odpłatna, więc co do zasady nie wchodzi do substratu zachowku | Umowa zawarta dla pozoru, bez realnej opieki, może zostać potraktowana jak darowizna |
| Zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza | Najpewniejszy instrument, obejmuje też prawo do zachowku | Wymaga zgody i udziału uprawnionego jeszcze za życia spadkodawcy |
| Wydziedziczenie w testamencie | Pozbawia zachowku, ale tylko z jednej z trzech ustawowych przyczyn | Zachowek przechodzi wtedy na dzieci wydziedziczonego, czyli na wnuki |
| Fundacja rodzinna | Majątek wniesiony do fundacji nie wchodzi do spadku, a fundusz sprzed ponad 10 lat pomija się przy liczeniu zachowku | Świadczenia dla uprawnionego zalicza się na poczet zachowku, a fundusz założycielski to minimum 100 000 zł |
Umowa dożywocia jest najczęściej wybieranym rozwiązaniem, bo pozwala przekazać mieszkanie jednemu dziecku w zamian za opiekę, nie powiększając przy tym roszczeń pozostałych. Nie jest to jednak gwarancja: sąd bada, czy opieka rzeczywiście była sprawowana.
Czy zachowek załatwia się u notariusza
Nie. Zachowku nie zasądza notariusz, tylko sąd cywilny, na podstawie pozwu. Notariusz nie rozstrzyga sporów między spadkobiercami.
Notariusz kształtuje natomiast stan prawny, z którego zachowek wyrasta albo nie: sporządza testament z ewentualnym wydziedziczeniem, umowę dożywocia, umowę zrzeczenia się dziedziczenia, a także akt poświadczenia dziedziczenia, który ustala krąg spadkobierców. Gdy strony dogadają się co do spłaty, notariusz może spisać ugodę z dobrowolnym poddaniem się egzekucji, dzięki czemu uprawniony dostaje pewny tytuł bez procesu.
Jeśli planujesz sukcesję i chcesz uniknąć sporu między dziećmi, rozmowa z notariuszem jeszcze za życia jest znacznie tańsza niż wieloletni proces po śmierci. Więcej o samych sprawach spadkowych znajdziesz w tekście o tym, czy spadek załatwić u notariusza czy w sądzie, a o samym rozrządzeniu majątkiem w poradniku o testamencie notarialnym.
Najczęstsze pytania o zachowek
Ile wynosi zachowek dla dziecka?
Połowę wartości udziału, który przypadłby dziecku przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli dziecko jest małoletnie albo trwale niezdolne do pracy, dwie trzecie tego udziału. Przy dwójce dzieci i majątku 900 000 zł udział ustawowy jednego dziecka to 450 000 zł, a zachowek pełnoletniego dziecka wynosi 225 000 zł.
Czy od zachowku płaci się podatek?
Tak, zachowek podlega podatkowi od spadków i darowizn. Obowiązek podatkowy powstaje dopiero w chwili zaspokojenia roszczenia, czyli faktycznej wypłaty. Najbliższa rodzina (grupa zerowa) jest zwolniona, ale musi zgłosić nabycie w urzędzie skarbowym w ciągu 6 miesięcy od otrzymania pieniędzy.
Kto płaci zachowek, gdy spadkobierca nie ma pieniędzy?
Spadkobierca odpowiada w pierwszej kolejności i może wnosić o rozłożenie zachowku na raty. Jeśli mimo to nie da się od niego uzyskać zapłaty, uprawniony może pozwać osobę obdarowaną przez spadkodawcę, ale tylko w granicach jej wzbogacenia darowizną.
Czy odrzucenie spadku pozbawia prawa do zachowku?
Nie. Osoba, która odrzuciła spadek, zachowuje roszczenie o zachowek. Prawo do zachowku traci dopiero ten, kto zrzekł się dziedziczenia umową z przyszłym spadkodawcą albo został skutecznie wydziedziczony. To dwie zupełnie różne czynności, często mylone.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie konkretnej czynności skontaktuj się z notariuszem.
Notary · Umów wizytę
Znajdź notariusza i zarezerwuj termin online
Sprawdź notariuszy w swoim mieście, zakres czynności i orientacyjny koszt, a potem umów dogodny termin. Taksa orientacyjna, wiążącą wysokość ustala notariusz. Akt sporządza licencjonowany notariusz.