W skrócie: gdy rodzic przekazuje mieszkanie albo firmę jednemu dziecku, a pozostałe mają to zaakceptować u notariusza, w grę wchodzą dwie umowy z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Zrzeczenie się zachowku (§ 2) odbiera podpisującemu tylko roszczenie pieniężne, a zostawia go spadkobiercą ustawowym. Zrzeczenie się dziedziczenia (§ 1) wyłącza go ze spadku w całości, tak jakby nie dożył jego otwarcia. Obie kosztują tyle samo (zwykle 200 zł netto za osobę), obie obejmują wnuki, żadna nie podlega podatkowi. Różnica, która decyduje o wyborze, siedzi w art. 992: po pełnym zrzeczeniu się dziedziczenia przez brata zachowek siostry, która nic nie podpisała, rośnie przy majątku 600 000 zł ze 100 000 do 150 000 zł. Dlatego gdy podpisuje tylko część rodzeństwa, obdarowanego chroni zrzeczenie samego zachowku; zrzeczenie dziedziczenia ma sens, gdy podpisują wszyscy albo gdy cała gałąź rodziny ma zostać poza spadkiem.
Dwie umowy, jeden przepis
Do 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny znał tylko umowę o zrzeczenie się dziedziczenia. Spadkobierca ustawowy zawierał ją z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego i od tej chwili był traktowany, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1049 § 2): nie dziedziczył z ustawy i nie miał zachowku. Zrzeczenie się samego zachowku funkcjonowało w praktyce na podstawie uchwały Sądu Najwyższego z 17 marca 2017 r. (III CZP 110/16), ale część notariuszy odmawiała jego sporządzenia. Ustawa o fundacji rodzinnej dopisała do art. 1048 nowy § 2: „Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części".
Ten jeden zapis przesądza trzy rzeczy naraz. Po pierwsze, zrzeczenie zachowku jest ograniczoną postacią zrzeczenia dziedziczenia, więc obowiązują je te same reguły: forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności, umowa z żyjącym spadkodawcą, uchylenie tylko nową umową obu stron (art. 1050). Po drugie, obie umowy obejmują zstępnych zrzekającego się, chyba że akt stanowi inaczej (art. 1049 § 1), więc podpis syna zamyka sprawę także jego dzieciom. Po trzecie, tylko węższa umowa daje się ograniczyć „w części", czyli do kwoty, ułamka albo konkretnej darowizny.
| Kryterium | Zrzeczenie się zachowku (art. 1048 § 2) | Zrzeczenie się dziedziczenia (art. 1048 § 1) |
|---|---|---|
| Kto podpisuje | Uprawniony i przyszły spadkodawca, u notariusza | Spadkobierca ustawowy i przyszły spadkodawca, u notariusza |
| Co traci podpisujący | Tylko roszczenie pieniężne o zachowek | Dziedziczenie ustawowe i zachowek, traktowany jak zmarły przed spadkodawcą |
| Czy nadal dziedziczy bez testamentu | Tak, w swoim udziale ustawowym | Nie; może dostać coś tylko z testamentu |
| Wnuki podpisującego | Objęte z mocy art. 1049 § 1, chyba że akt mówi inaczej | Objęte z mocy art. 1049 § 1, chyba że akt mówi inaczej |
| Można ograniczyć w części | Tak, kwotowo, ułamkiem albo do konkretnej darowizny | W praktyce nie; to umowa o całość |
| Zachowek rodzeństwa, które nic nie podpisało | Bez zmian (podpisujący nadal jest spadkobiercą) | Rośnie, bo podpisującego nie liczy się do udziałów (art. 992) |
| Taksa notarialna za osobę | 200 zł netto z § 16 albo 60 zł z § 8 pkt 6; skala § 3 tylko przy podanej wartości | 200 zł netto z § 16 albo 60 zł z § 8 pkt 6 |
| Podatek | Brak (poza katalogiem PCC, brak nabycia) | Brak (poza katalogiem PCC, brak nabycia) |
| Cofnięcie | Nowa umowa obu stron w formie aktu (art. 1050) | Nowa umowa obu stron w formie aktu (art. 1050) |
Skąd bierze się różnica: art. 992 policzony na trojgu dzieci
Art. 992 mówi, że przy ustalaniu udziału spadkowego, od którego liczy się zachowek, nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni, natomiast uwzględnia się tych, którzy spadek odrzucili. Kto zrzekł się tylko zachowku, nadal jest spadkobiercą ustawowym, więc na tej liście w ogóle się nie pojawia. Na liczbach wygląda to tak.
Wdowiec ma troje dzieci: Annę, Bartka i Celinę. Daruje Annie mieszkanie warte 600 000 zł, innego majątku nie ma. Bartek jest gotów podpisać, Celina nie. Bez żadnej umowy każde z rodzeństwa Anny ma udział ustawowy 1/3, a zachowek to połowa udziału (art. 991 § 1), czyli po 100 000 zł od wartości mieszkania, bo darowiznę dla dziecka dolicza się do spadku zawsze (art. 994 § 1).
| Mieszkanie 600 000 zł dla Anny, Bartek podpisuje, Celina nie | Zachowek Bartka | Zachowek Celiny | Anna musi zabezpieczyć |
|---|---|---|---|
| Bez żadnej umowy | 100 000 zł | 100 000 zł | 200 000 zł |
| Bartek zrzeka się zachowku | 0 zł | 100 000 zł (udział nadal 1/3) | 100 000 zł |
| Bartek zrzeka się dziedziczenia | 0 zł | 150 000 zł (udział rośnie do 1/2) | 150 000 zł |
| Bartek i Celina zrzekają się zachowku | 0 zł | 0 zł | 0 zł |
Wybór szerszej umowy kosztuje Annę 50 000 zł więcej ekspozycji, bo Celina liczy zachowek od udziału 1/2 zamiast 1/3. Gdyby żyła jeszcze matka i dziedziczyła razem z dziećmi, mechanizm działa tak samo, tylko od innych ułamków: przy czworgu spadkobierców każdy ma 1/4, po zrzeczeniu Bartka trzej pozostali po 1/3, a zachowek Celiny rośnie z 75 000 do 100 000 zł. Ile dokładnie zabezpiecza umowa przy Waszej liczbie dzieci, z małżonkiem albo bez, liczy kalkulator na stronie o zrzeczeniu się zachowku u notariusza, razem z kosztem aktu w trzech wariantach taksy.
Kiedy wybrać zrzeczenie się zachowku
Podpisuje tylko część rodzeństwa
To najczęstszy układ i najprostsza reguła: jeżeli choć jedno dziecko nie podpisze, pozostałe powinny zrzec się tylko zachowku. Każde pełne zrzeczenie dziedziczenia zmniejsza grono spadkobierców i podnosi roszczenie tego, kto został poza układem. Węższa umowa nie ma tego skutku ubocznego.
Zrzekający się ma dziedziczyć resztę
Rodzic daruje Annie mieszkanie, ale ma jeszcze oszczędności i działkę, które chce zostawić dzieciom po równo bez pisania testamentu. Bartek po zrzeczeniu się zachowku nadal jest spadkobiercą ustawowym i dziedziczy 1/3 tego, co zostanie. Po zrzeczeniu się dziedziczenia dostałby z ustawy nic, a rodzic musiałby sporządzić testament, żeby go w ogóle uwzględnić.
Chodzi o jedną darowiznę, nie o cały spadek
Tylko zrzeczenie zachowku da się ograniczyć w części. Rodzeństwo może zrzec się roszczenia wyłącznie w zakresie darowizny mieszkania dla Anny, a zachowek od majątku, który rodzic zgromadzi później, zostaje. Taki akt podaje wartość, więc kancelaria może policzyć taksę ze skali § 3 od kwoty zachowku zamiast stawki kwotowej: przy 100 000 zł to 1 170 zł netto zamiast 200 zł. Za tę różnicę rodzina kupuje precyzję, której szersza umowa nie oferuje.
Kiedy wybrać zrzeczenie się dziedziczenia
Cała gałąź ma zostać poza spadkiem
Syn, który wyjechał dwadzieścia lat temu i nie utrzymuje kontaktu, w zamian za jednorazową wypłatę zgadza się na zamknięcie sprawy w całości: on i jego dzieci nie dziedziczą i nie mają zachowku. Zrzeczenie zachowku zostawiłoby go spadkobiercą, więc przy braku testamentu i tak wszedłby do spadku w swoim udziale. Pełne zrzeczenie dziedziczenia jest tu jedynym narzędziem, które robi dokładnie to, o co chodzi.
Podpisują wszyscy poza obdarowanym
Gdy każde z rodzeństwa Anny podpisuje, skutek z art. 992 nie ma kogo skrzywdzić, bo nie zostaje nikt z roszczeniem. Wtedy obie umowy chronią Annę tak samo, a wybór zależy od tego, czy rodzeństwo ma jeszcze dziedziczyć resztę majątku. Jeżeli rodzic i tak zamierza rozdysponować wszystko za życia albo testamentem, szersza umowa jest czystsza: po śmierci nie trzeba nikogo szukać do aktu poświadczenia dziedziczenia, bo zrzekający się nie są spadkobiercami.
Ma zniknąć ryzyko odrzuceń i długów po drugiej stronie
Zrzeczenie dziedziczenia działa też w drugą stronę: kto się zrzekł, nie odpowiada za długi spadkowe i nie musi w sześć miesięcy odrzucać spadku ani pilnować terminów za małoletnie dzieci. Dla rodzeństwa, które chce mieć spokój z zadłużoną firmą rodzica, to argument za szerszą umową. Jak ta umowa ma się do odrzucenia spadku po śmierci, opisuje wpis o zrzeczeniu się dziedziczenia i odrzuceniu spadku.
Koszt i podatek: identyczne w obu umowach
Rozporządzenie o taksie nie wymienia żadnej z tych umów z nazwy. Większość kancelarii stosuje § 16, czyli 200 zł netto za czynność niewymienioną, i liczy tę stawkę za każde zrzeczenie, także gdy dwoje rodzeństwa podpisuje w jednym akcie. Literalnie najbliższy jest § 8 pkt 6, który za zrzeczenie się prawa o wartości niemożliwej do określenia przewiduje 60 zł, ale nie każda kancelaria po niego sięga. Przy dwóch zrzeczeniach i sześciu stronach wypisów daje to 536,28 zł albo 191,88 zł brutto. Podatku od czynności cywilnoprawnych nie ma, bo umów z art. 1048 nie ma w zamkniętym katalogu art. 1 ust. 1 ustawy o PCC, a podatek od spadków i darowizn obciąża nabycie, którego przy zrzeczeniu nie ma.
Podatek pojawia się dopiero wtedy, gdy zrzekający się dostaje coś w zamian. Wynagrodzenie za zrzeczenie się prawa organy podatkowe kwalifikują jako przychód z innych źródeł opodatkowany według skali PIT; tak Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej ocenił zapłatę za zrzeczenie się służebności mieszkania w interpretacji z 13 października 2023 r. Jeżeli spłata ma iść jako darowizna od Anny dla Bartka, zwolniona z podatku między rodzeństwem na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, trzeba ją tak opisać w akcie; przy darowiźnie w formie aktu notarialnego nie składa się SD-Z2 (art. 4a ust. 4 pkt 2). To jest pytanie do notariusza przed wizytą, a nie po niej.
Czego żadna z umów nie załatwia
Obie umowy dotyczą spadku i zachowku, a nie tego, co dzieje się z mieszkaniem od jutra. Samą darowiznę dla Anny liczy się osobno, od wartości lokalu, ze zwolnieniem z art. 4a i ulgą mieszkaniową z art. 16, jeżeli Anna nie ma innego mieszkania; rachunek stoi na stronie o darowiźnie u notariusza. Jeżeli rodzic woli oddać mieszkanie odpłatnie, w zamian za opiekę, do spadku nie dolicza się w ogóle i zrzeczenia nie są potrzebne; to droga przez umowę dożywocia.
Umowy nie dzielą też ruchomości. Rodzeństwo najczęściej kłóci się nie o pieniądze, tylko o pamiątki, które zostają w mieszkaniu przekazanym jednemu z nich: zegar, obrazy, komplet mebli z lat sześćdziesiątych. Warto rozdzielić je przy tym samym stole, przy którym ustala się zrzeczenia, i spisać na kartce, bo aktu notarialnego to nie wymaga. Stary fotel czy kanapa po rodzicach, oddane do tapicera meblowego zamiast na wysypisko, często wracają do rodziny w lepszym stanie niż nowe meble z sieciówki, a spory o to, kto je zabiera, kończą się szybciej niż spory o zachowek.
Wydziedziczenie zamiast obu umów
Gdy dziecko nie chce podpisać niczego, zostaje testament z wydziedziczeniem. Działa jednostronnie, ale tylko z jednej z trzech przyczyn z art. 1008, którą sąd zweryfikuje w procesie o zachowek, i nie obejmuje wnuków (art. 1011). Skutek z art. 992 jest przy nim taki sam jak przy zrzeczeniu dziedziczenia: wydziedziczonego nie liczy się do udziałów, więc zachowek pozostałych rośnie. Wszystkie drogi obok siebie, z darowizną, dożywociem i fundacją rodzinną, zestawia wpis o tym, jak uniknąć zachowku, a sam testament z wydziedziczeniem (150 zł netto taksy z § 8 pkt 4) opisuje strona o testamencie notarialnym.
Jak wybrać w trzy pytania
- Czy podpisują wszyscy poza obdarowanym? Nie: zrzeczenie się zachowku, bo szersza umowa podniosłaby roszczenie tego, kto nie podpisał. Tak: obie działają, przejdź do drugiego pytania.
- Czy zrzekający się ma jeszcze dziedziczyć resztę majątku bez testamentu? Tak: zrzeczenie się zachowku. Nie, cała gałąź ma zostać poza spadkiem, także z długami: zrzeczenie się dziedziczenia.
- Czy chodzi tylko o jedną darowiznę? Tak: zrzeczenie się zachowku w części, ograniczone do tej darowizny, z góry ustalając z kancelarią, czy policzy skalę § 3 od podanej wartości.
W obu wypadkach rodzic i podpisujące rodzeństwo stawiają się u notariusza razem, najlepiej tego samego dnia co darowizna, a wychodzą z aktem, którego nie da się podważyć zarzutem, że ktoś czegoś nie rozumiał. Koszt, dokumenty i pytania, które trzeba zadać kancelarii przed wizytą, zebraliśmy na stronie o zrzeczeniu się zachowku u notariusza, a szerszą umowę opisuje osobno strona o zrzeczeniu się dziedziczenia.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie konkretnej czynności skontaktuj się z notariuszem.
Notary · Umów wizytę
Znajdź notariusza i zgłoś swoją sprawę
Sprawdź notariuszy w swoim mieście, zakres czynności i orientacyjny koszt, a potem umów dogodny termin. Taksa orientacyjna, wiążącą wysokość ustala notariusz. Akt sporządza licencjonowany notariusz.