Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku

W skrócie: zrzeczenie się dziedziczenia to umowa zawierana z przyszłym spadkodawcą za jego życia i za jego zgodą, która wyłącza z dziedziczenia także dzieci zrzekającego się oraz odbiera im prawo do zachowku. Odrzucenie spadku to jednostronne oświadczenie składane dopiero po śmierci, w terminie 6 miesięcy, po którym udział przechodzi na zstępnych odrzucającego, więc oni muszą odrzucać spadek osobno. Zrzeczenie kosztuje zwykle około 246 zł brutto, odrzucenie 50 zł netto od osoby.

Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku: różnice

Dlaczego moment decyduje o wszystkim

Obie instytucje prowadzą do tego samego skutku: ktoś nie dziedziczy. Różnią się jednak momentem, w którym można je zastosować, i to przesądza o tym, którą wybrać. Nie ma tu swobody: przed śmiercią spadkodawcy dostępne jest wyłącznie zrzeczenie, a po jego śmierci wyłącznie odrzucenie.

Zrzeczenie się dziedziczenia reguluje art. 1048 Kodeksu cywilnego. To umowa między przyszłym spadkodawcą a jego spadkobiercą ustawowym, zawierana pod rygorem nieważności w formie aktu notarialnego. Obie strony muszą stawić się w kancelarii i podpisać ten sam akt, więc bez zgody spadkodawcy nic z tego nie będzie. Po jego śmierci umowa jest już niemożliwa.

Odrzucenie spadku działa odwrotnie. Składa się je dopiero po otwarciu spadku, jednostronnie, bez pytania kogokolwiek o zdanie, w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o swoim powołaniu. Termin jest zawity, więc jego przekroczenie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Praktyczne konsekwencje tego terminu opisaliśmy szerzej w tekście o terminie na odrzucenie spadku.

Największa różnica: co dzieje się z dziećmi

To jest punkt, w którym najczęściej dochodzi do kosztownych nieporozumień. Przy zrzeczeniu się dziedziczenia art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego rozciąga skutek umowy również na zstępnych zrzekającego się, chyba że strony wyraźnie postanowią inaczej. Zrzekający się i jego dzieci są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, więc nie tylko nie dziedziczą, ale też nie mogą żądać zachowku. Jedna wizyta u notariusza porządkuje więc sprawę w całej linii.

Przy odrzuceniu spadku jest przeciwnie. Odrzucający jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, ale jego udział przechodzi na jego dzieci. Jeżeli spadek zawiera długi, a dzieci są niepełnoletnie, rodzic musi złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku również w ich imieniu. Od 15 listopada 2023 r. jest to prostsze, bo art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu opiekuńczego, o ile robią to oboje rodzice albo jedno za zgodą drugiego i o ile dziecko dziedziczy dlatego, że rodzic spadek odrzucił. Większość poradników wciąż powiela nieaktualną informację, że zgoda sądu jest zawsze konieczna.

Zrzeczenie jako narzędzie planowania majątkowego

W praktyce po umowę z art. 1048 KC sięga się nie po to, żeby kogoś ukarać, tylko żeby rozliczyć rodzinę za życia. Typowy układ wygląda tak: rodzic przekazuje jednemu dziecku mieszkanie albo udziały w firmie, a to dziecko w zamian zrzeka się dziedziczenia, żeby po śmierci rodzica rodzeństwo nie musiało prowadzić sporu o zachowek. Wartość darowizny na rzecz osoby bliskiej dolicza się bowiem do substratu zachowku bez ograniczenia czasowego, więc darowizna sprzed dwudziestu lat nadal potrafi wywołać proces.

Drugi typowy powód to sukcesja w firmie rodzinnej, gdzie chodzi o to, aby udziały nie rozproszyły się między spadkobierców niezwiązanych z działalnością. Warto wiedzieć, że nie trzeba iść na całość. Sąd Najwyższy w uchwale z 17 marca 2017 r. (III CZP 110/16) uznał za dopuszczalną umowę o zrzeczenie się samego prawa do zachowku. Uprawniony nadal dziedziczy z ustawy, traci wyłącznie roszczenie pieniężne. Przy rozliczeniach rodzinnych to rozwiązanie bywa wystarczające i łatwiej je uzgodnić.

Zrzeczenia nie trzeba też traktować jako decyzji nieodwracalnej. Art. 1050 Kodeksu cywilnego pozwala je uchylić kolejną umową między zrzekającym się a przyszłym spadkodawcą, również w formie aktu notarialnego i również za życia spadkodawcy. Pełne zestawienie skutków i stawek zebraliśmy na stronie o zrzeczeniu się dziedziczenia u notariusza.

Kiedy wybrać które rozwiązanie

• Spadkodawca żyje i chce uporządkować sprawy majątkowe. Zrzeczenie, najlepiej powiązane z darowizną przy tej samej wizycie.
• Spadkodawca żyje, ale nie zgadza się na umowę. Nie da się nic zrobić. Spadkobierca ustawowy nie może jednostronnie pozbawić się przyszłego dziedziczenia, pozostaje mu czekać na otwarcie spadku i wtedy odrzucić spadek.
• Spadkodawca zmarł i zostawił długi. Odrzucenie spadku w terminie 6 miesięcy, pamiętając o oświadczeniach za małoletnie dzieci.
• Chodzi wyłącznie o spokój wokół zachowku. Umowa o zrzeczenie się prawa do zachowku, łagodniejsza od pełnego zrzeczenia.
• Spadkodawca chce pominąć konkretną osobę bez jej zgody. Zostaje testament, ewentualnie z wydziedziczeniem, ale trzeba pamiętać, że wydziedziczenie nie odbiera zachowku dzieciom osoby wydziedziczonej.

Najczęstsze pytania

Czym różni się zrzeczenie się dziedziczenia od odrzucenia spadku?

Momentem, formą i zasięgiem. Zrzeczenie to umowa zawierana z przyszłym spadkodawcą za jego życia, wymaga jego zgody i aktu notarialnego, a jej skutek obejmuje także dzieci zrzekającego się, które tracą również zachowek. Odrzucenie spadku jest jednostronnym oświadczeniem składanym po śmierci spadkodawcy w terminie 6 miesięcy, a udział odrzucającego przechodzi na jego dzieci, które muszą odrzucić spadek osobno.

Czy można zrzec się dziedziczenia bez zgody spadkodawcy?

Nie. Zrzeczenie się dziedziczenia jest umową, więc wymaga oświadczeń obu stron złożonych w jednym akcie notarialnym. Przyszły spadkodawca musi stawić się u notariusza i podpisać umowę razem ze spadkobiercą. Bez jego udziału jedyną drogą pozostaje odrzucenie spadku, ale dopiero po jego śmierci.

Ile kosztuje zrzeczenie się dziedziczenia u notariusza?

Najczęściej 250 do 500 zł. Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie została wymieniona wprost w rozporządzeniu o taksie notarialnej, więc stosuje się stawkę dla czynności niewymienionych, czyli maksymalnie 200 zł netto (246 zł brutto), plus wypisy po 6 zł netto za stronę. Część kancelarii wycenia jednak tę umowę od wartości majątku, dlatego stawkę warto ustalić przed wizytą.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia pozbawia zachowku?

Tak, i to jest jego kluczowa przewaga. Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, więc nie należy do kręgu uprawnionych do zachowku. Skutek ten obejmuje z mocy prawa również jej dzieci i wnuki, chyba że w akcie notarialnym postanowiono inaczej. Wydziedziczenie w testamencie działa węziej, bo zostawia prawo do zachowku zstępnym osoby wydziedziczonej.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia chroni przed długami spadkowymi?

Tak, i to skuteczniej niż odrzucenie spadku. Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, w ogóle nie wchodzi do kręgu spadkobierców, więc odpowiedzialność za długi spadkowe nigdy po jej stronie nie powstaje, podobnie jak po stronie jej dzieci. Po odrzuceniu spadku dług przechodzi na kolejnych spadkobierców, w tym na dzieci odrzucającego, które muszą złożyć własne oświadczenia.

Czy zrzeczenie się dziedziczenia można cofnąć?

Tak. Art. 1050 Kodeksu cywilnego pozwala uchylić zrzeczenie kolejną umową zawartą między osobą, która się zrzekła, a przyszłym spadkodawcą. Ta umowa również wymaga formy aktu notarialnego i również musi zostać zawarta za życia spadkodawcy. Jednostronne odwołanie zrzeczenia nie jest możliwe, potrzebna jest zgoda obu stron.

Czy po zrzeczeniu się dziedziczenia można dostać coś z testamentu?

Tak. Zrzeczenie wyłącza dziedziczenie ustawowe, ale nie odbiera spadkodawcy swobody testowania. Spadkodawca może mimo wcześniejszej umowy powołać osobę zrzekającą się do spadku w testamencie i takie powołanie będzie skuteczne. Jeżeli zależy Wam na trwałym rozliczeniu, warto to omówić przy sporządzaniu testamentu notarialnego u tego samego notariusza.

Planujesz rozliczenie majątkowe w rodzinie jeszcze za życia? Opisz sytuację, a dobierzemy notariusza, który porówna zrzeczenie się dziedziczenia, zrzeczenie samego zachowku i darowiznę z punktu widzenia Twojej rodziny oraz poda koszt każdego wariantu.

Warto przy okazji przeczytać, komu i w jakiej wysokości przysługuje zachowek, bo to zwykle on jest prawdziwym powodem takich rozmów, oraz porównanie darowizny i testamentu jako dwóch sposobów przekazania majątku. Jeżeli w grę wchodzi mieszkanie w zamian za opiekę, osobno zestawiliśmy umowę dożywocia i darowiznę.