Wydziedziczenie dziecka w testamencie a zachowek

Wydziedziczenie dotyczy tylko zachowku, nie samego powołania do spadku. Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy dziedziczyliby z ustawy, i wynosi połowę wartości udziału spadkowego, a w przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy dwie trzecie (art. 991 Kodeksu cywilnego). Jest to roszczenie pieniężne, więc spadkobierca, którego wskazałeś w testamencie, musi je zaspokoić gotówką, nawet gdy odziedziczył wyłącznie mieszkanie.

Dlatego przepisanie całego majątku jednej osobie nie kończy sprawy. Jeżeli chcesz, żeby konkretna osoba nie dostała nic, potrzebne jest wyraźne wydziedziczenie i wskazanie powodu. Kodeks cywilny dopuszcza tylko trzy powody (art. 1008): uprawniony wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Inny powód, choćby dla rodziny najbardziej zrozumiały, nie działa.

Kluczowe jest słowo „uporczywie”. Jedna kłótnia, jeden nieodebrany telefon czy odmowa pomocy w pojedynczej sytuacji to za mało. Sąd bada, czy zachowanie było trwałe, świadome i zawinione przez osobę wydziedziczaną. Jeżeli to spadkodawca zerwał kontakt albo wyprowadził się bez podania adresu, zarzut niedopełniania obowiązków rodzinnych zwykle upada. Dlatego w testamencie opisuje się nie ocenę („był złym synem”), tylko fakty: od kiedy nie ma kontaktu, kto go zerwał, jakie prośby o pomoc pozostały bez odpowiedzi, kiedy doszło do konkretnych zdarzeń.

Jest jeszcze pułapka, o której dowiadujemy się zwykle za późno. Zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011). Skuteczne wydziedziczenie syna nie odbiera więc prawa do zachowku jego dzieciom, czyli Twoim wnukom. Jeżeli powodem jest konflikt z całą gałęzią rodziny, samo wydziedziczenie syna niczego nie załatwia i trzeba wydziedziczyć również wnuki, oczywiście o ile wobec każdego z nich zachodzi własna, prawdziwa przyczyna z art. 1008.

Wydziedziczenia nie da się dokonać za życia w rozmowie, liście ani u notariusza w formie osobnego oświadczenia. Nośnikiem jest wyłącznie testament, a jedynym sposobem, żeby po latach nie było sporu o to, czy spadkodawca był świadomy i czy podpis jest prawdziwy, jest testament notarialny. Notariusz spisze przyczynę w sposób odpowiadający treści art. 1008, sprawdzi tożsamość i świadomość spadkodawcy, zachowa oryginał w kancelarii i może zarejestrować testament w Notarialnym Rejestrze Testamentów.

Jeżeli zależy Ci na pewności, a nie na samej deklaracji, warto znać alternatywę, która działa mocniej. Od 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny wprost dopuszcza umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku, w całości albo w części (art. 1048 § 2). Zawiera się ją za życia spadkodawcy, w formie aktu notarialnego, i podpisuje ją sama osoba uprawniona. Nie da się jej podważyć zarzutem, że przyczyna była nieprawdziwa, bo tu nie ma żadnej przyczyny do udowadniania. Wymaga jednak zgody drugiej strony, więc sprawdza się tam, gdzie rodzina jest w stanie się dogadać, na przykład przy przekazywaniu firmy jednemu z dzieci w zamian za spłatę pozostałych.