Darowizna czy testament: co się bardziej opłaca

W skrócie: darowizna przenosi własność od razu i kosztuje więcej (przy mieszkaniu za 500 000 zł taksa notarialna sięga około 2 770 zł netto), za to załatwia sprawę za życia i nie wymaga zgłoszenia SD-Z2. Testament notarialny kosztuje 50 zł netto, można go zmienić w każdej chwili, a majątek przechodzi dopiero po śmierci, ale spadkobiercy muszą jeszcze przeprowadzić poświadczenie dziedziczenia i zgłosić nabycie do urzędu skarbowego. Żadne z tych rozwiązań nie wyłącza zachowku.

Darowizna a testament: porównanie

Kiedy lepsza jest darowizna

Darowizna ma sens wtedy, gdy decyzja jest ostateczna i chcesz, żeby obdarowany mógł korzystać z majątku już teraz. Typowe sytuacje to przekazanie mieszkania dorosłemu dziecku, które chce w nim zamieszkać albo wziąć pod nie kredyt, oraz uporządkowanie spraw w rodzinie, gdzie jedno z dzieci od lat opiekuje się rodzicem.

Drugą zaletą jest prostota formalna po stronie obdarowanego. Gdy umowa darowizny nieruchomości zawierana jest u notariusza, obdarowany z grupy zerowej (małżonek, dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie, rodzeństwo, pasierb, ojczym, macocha) nie składa formularza SD-Z2. Obowiązek zgłoszeniowy zastępuje sam akt notarialny, a notariusz jako płatnik informuje urząd skarbowy. Po dziedziczeniu jest inaczej: tam SD-Z2 trzeba złożyć w ciągu 6 miesięcy, a przekroczenie tego terminu oznacza utratę zwolnienia i realny podatek.

Cena tej wygody jest jednak wysoka. Przy mieszkaniu wartym 500 000 zł taksa za darowiznę sięga około 2 770 zł netto, bo obniżona stawka z rozporządzenia przysługuje tylko wtedy, gdy obdarowany spełnia warunki ulgi mieszkaniowej z art. 16 ustawy o podatku od spadków i darowizn, a nie samo pokrewieństwo. Do tego dochodzi 200 zł opłaty sądowej za wpis nowego właściciela do księgi wieczystej i wypisy. Pełne wyliczenia dla wszystkich trzech wariantów zebraliśmy na stronie o przepisaniu mieszkania u notariusza.

Kiedy lepszy jest testament

Testament wygrywa wszędzie tam, gdzie chcesz zachować kontrolę. Dopóki żyjesz, mieszkanie pozostaje Twoje: możesz je sprzedać, wynająć, obciążyć kredytem, a sam testament odwołać albo zmienić bez pytania kogokolwiek o zgodę. Przy darowiźnie takiego odwrotu nie ma. Odwołanie darowizny jest możliwe tylko przy rażącej niewdzięczności obdarowanego (art. 898 Kodeksu cywilnego), a sąd rozumie to pojęcie wąsko: kłótnia rodzinna czy brak kontaktu zwykle nie wystarczą.

Drugi argument to cena. Testament notarialny kosztuje 50 zł netto, testament z zapisem zwykłym, poleceniem albo wydziedziczeniem 150 zł netto, a z zapisem windykacyjnym 200 zł netto. Odwołanie testamentu to 30 zł netto. Przy majątku wartym setki tysięcy złotych różnica wobec darowizny idzie w tysiące.

Trzeci argument to bezpieczeństwo dokumentu. Testament notarialny nie zaginie i praktycznie nie da się go podważyć zarzutem sfałszowania, bo oryginał zostaje w kancelarii, a notariusz sprawdza tożsamość i stan świadomości testatora. Testament własnoręczny bywa kwestionowany właśnie w tych punktach i potrafi zamienić dziedziczenie w wieloletni proces.

Zapis windykacyjny: narzędzie, o którym mało kto wie

Największą przewagą testamentu notarialnego nad każdą inną formą jest zapis windykacyjny (art. 981(1) Kodeksu cywilnego). Można go zawrzeć wyłącznie w testamencie sporządzonym u notariusza.

Zwykły testament wskazuje spadkobierców i ich udziały w całym spadku, więc mieszkanie i tak trafia do wspólnej masy, którą potem trzeba podzielić. Zapis windykacyjny działa inaczej: wskazujesz konkretny przedmiot, na przykład mieszkanie przy konkretnej ulicy albo udziały w spółce, i z chwilą otwarcia spadku ten przedmiot przechodzi wprost na wskazaną osobę. Bez działu spadku, bez negocjacji z rodzeństwem, bez sądu.

To rozwiązanie łączy najlepsze cechy obu ścieżek: masz pewność, kto dostanie konkretną rzecz, tak jak przy darowiźnie, a jednocześnie zachowujesz majątek do końca życia i płacisz 200 zł netto zamiast kilku tysięcy.

Ani darowizna, ani testament nie chronią przed zachowkiem

To najczęstsze nieporozumienie w tym temacie. Pominięcie kogoś w testamencie nie pozbawia go prawa do zachowku, czyli zwykle połowy (a przy małoletnim lub trwale niezdolnym do pracy dwóch trzecich) tego, co przypadłoby mu przy dziedziczeniu ustawowym.

Darowizna nie działa lepiej. Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku dolicza się do substratu zachowku bez ograniczenia czasowego, więc mieszkanie przekazane dziecku dwadzieścia lat wcześniej i tak wejdzie do rachunku. Doliczeniu bez limitu czasu nie podlegają tylko darowizny na rzecz osób obcych starsze niż dziesięć lat.

Jeżeli celem naprawdę jest ograniczenie roszczeń o zachowek, jedynym skutecznym narzędziem wśród umów notarialnych jest umowa dożywocia, która jest czynnością odpłatną i co do zasady do substratu zachowku się nie wlicza. Ma jednak swoją cenę: nabywca płaci 2 procent podatku PCC od wartości nieruchomości, także w najbliższej rodzinie, a umowa pozorna, zawarta wyłącznie po to, by ominąć zachowek, może zostać przez sąd zakwestionowana. Szczegółowe porównanie obu umów opisaliśmy w tekście o tym, czy wybrać dożywocie czy darowiznę.

Wariant pośredni: darowizna ze służebnością mieszkania

Wiele rodzin szuka rozwiązania, które przekaże własność dziś, ale nie zostawi rodzica bez dachu nad głową. Służy do tego darowizna z jednoczesnym ustanowieniem służebności mieszkania. Dziecko staje się właścicielem, a darczyńca zachowuje dożywotnie prawo zamieszkiwania, wpisane do księgi wieczystej i skuteczne także wobec kolejnego nabywcy.

Trzeba jednak wiedzieć, że służebność obniża wartość rynkową lokalu i utrudnia jego sprzedaż lub obciążenie kredytem, a wobec zachowku nie chroni: taka darowizna nadal jest darowizną i nadal się ją dolicza. Jest to więc zabezpieczenie mieszkaniowe dla darczyńcy, a nie sposób na obejście roszczeń rodziny.

Co się bardziej opłaca: darowizna czy testament?

Finansowo prawie zawsze testament. Testament notarialny kosztuje 50 zł netto, a darowizna mieszkania za 500 000 zł około 2 770 zł netto taksy plus 200 zł opłaty sądowej. Darowizna wygrywa wtedy, gdy obdarowany ma korzystać z majątku już teraz, na przykład zamieszkać w lokalu albo wziąć pod niego kredyt, i gdy chcesz uniknąć formalności spadkowych po swojej stronie.

Czy darowizna za życia wyłącza zachowek?

Nie. Darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku dolicza się do substratu zachowku bez ograniczenia czasowego, więc mieszkanie przekazane dziecku wiele lat wcześniej nadal wchodzi do rachunku. Dziesięcioletni limit dotyczy wyłącznie darowizn na rzecz osób obcych. Skutecznym narzędziem jest tu tylko umowa dożywocia jako czynność odpłatna.

Ile kosztuje testament u notariusza?

Zwykły testament notarialny kosztuje maksymalnie 50 zł netto, czyli 61,50 zł brutto. Testament zawierający zapis zwykły, polecenie albo wydziedziczenie to 150 zł netto, a testament z zapisem windykacyjnym 200 zł netto. Odwołanie testamentu kosztuje 30 zł netto. Do każdej z tych kwot dochodzi VAT 23 procent oraz wypisy po 6 zł netto za stronę.

Czy po darowiźnie trzeba składać SD-Z2?

Nie, jeżeli darowizna nieruchomości została zawarta w formie aktu notarialnego. Akt zastępuje wtedy zgłoszenie, a notariusz jako płatnik przekazuje dane do urzędu skarbowego. SD-Z2 w terminie 6 miesięcy jest konieczne przy darowiznach zawartych poza aktem, na przykład przy przelewie pieniędzy w rodzinie, oraz po nabyciu majątku w drodze dziedziczenia.

Czy testament można zmienić po latach?

Tak, w każdej chwili i bez podania przyczyny. Wystarczy sporządzić nowy testament albo odwołać dotychczasowy u notariusza za 30 zł netto. Nowy testament w zakresie sprzecznym z poprzednim uchyla ten wcześniejszy. To zasadnicza przewaga nad darowizną, której nie da się cofnąć poza wyjątkiem rażącej niewdzięczności obdarowanego.

Co jest tańsze dla spadkobierców: darowizna czy dziedziczenie?

Darowizna, bo po niej nie ma już żadnej sprawy spadkowej co do tego składnika majątku. Po śmierci spadkobiercy muszą przeprowadzić akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza (protokół 100 zł netto, akt 50 zł netto i 5 zł za wpis do Rejestru Spadkowego) albo sprawę w sądzie, a przy kilku spadkobiercach dochodzi jeszcze dział spadku.

Nie wiesz, którą drogę wybrać przy swoim majątku? Opisz sytuację, a dobierzemy notariusza, który porówna koszt darowizny i testamentu z zapisem windykacyjnym dla Twojego mieszkania i wyjaśni skutki dla całej rodziny.