Fundacja rodzinna czy testament notarialny: co wybrać

W skrócie: Testament notarialny kosztuje kilkaset złotych i działa dopiero po śmierci, a majątek i tak wchodzi do spadku razem z zachowkiem. Fundacja rodzinna kosztuje kilka tysięcy złotych na starcie plus stałą obsługę, ale wyjmuje firmę ze spadku już za życia i po dziesięciu latach ogranicza zachowek. Przy jednym mieszkaniu i oszczędnościach wybierz testament. Przy firmie, która ma dalej działać pod jednym zarządem, testament rozwiąże tylko połowę problemu, bo podzieli udziały między spadkobierców, których interesy będą rozbieżne. Oba dokumenty sporządza notariusz i oba warto policzyć przed wizytą.

Fundacja rodzinna czy testament notarialny: szybkie porównanie

Dlaczego przy firmie testament rozwiązuje tylko połowę problemu

Testament decyduje o tym, KTO dostanie majątek. Nie decyduje o tym, co się z tym majątkiem stanie później, a przy firmie to jest właśnie sedno sprawy. Jeżeli zapiszesz udziały w spółce trojgu dzieciom po równo, po twojej śmierci firma dostanie trzech współwłaścicieli, z których jedno ją prowadzi, a dwoje chce dywidendy albo wyjścia z gotówką. Prawo nie zmusi ich do zgody. Każde z nich może domagać się zniesienia współwłasności rzeczy wspólnych, a przy spółce blokować uchwały wymagające większości kwalifikowanej.

Można to obejść zapisem windykacyjnym, czyli przekazaniem konkretnego składnika, na przykład wszystkich udziałów, jednej wskazanej osobie. Zapis windykacyjny musi być w testamencie notarialnym, zwykły testament własnoręczny go nie udźwignie. Wtedy jednak pojawia się drugi problem, który przy firmie jest zwykle większy niż pierwszy: zachowek.

Dwoje dzieci pominiętych przy udziałach zachowuje roszczenie o zachowek, czyli co do zasady połowę tego, co przypadłoby im przy dziedziczeniu ustawowym, a przy małoletnich albo trwale niezdolnych do pracy dwie trzecie. Jeżeli firma jest głównym składnikiem majątku, ten zachowek trzeba wypłacić z pieniędzy, których nikt nie ma na koncie. W praktyce oznacza to sprzedaż części majątku albo kredyt zaciągnięty przez osobę, która właśnie przejęła zarząd. To najczęstszy sposób, w jaki dobrze pomyślana sukcesja rozbija firmę w pierwszym roku po śmierci założyciela.

Co fundacja rodzinna robi inaczej

Fundacja rodzinna przenosi punkt ciężkości z chwili śmierci na dziś. Majątek wniesiony do fundacji przestaje być twoją własnością, więc po twojej śmierci nie wchodzi do spadku i nie ma czego dzielić. Firmą dalej zarządza zarząd fundacji według zasad, które sam zapisałeś w statucie, a rodzina dostaje świadczenia, a nie udziały. Typowy układ wygląda tak: na dole spółka operacyjna prowadząca realny biznes, nad nią fundacja jako właściciel jej udziałów.

Przy zachowku ustawa dała fundacji osobny przepis. Art. 994(1) Kodeksu cywilnego, dodany razem z ustawą o fundacji rodzinnej, wyłącza z doliczania do substratu zachowku fundusz założycielski wniesiony wcześniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku, chyba że fundacja jest spadkobiercą. To realna ochrona, ale trzeba przeczytać ją dokładnie: efekt pojawia się po dekadzie. Fundacja założona przez osobę ciężko chorą albo w bardzo podeszłym wieku tej korzyści po prostu nie zdąży wypracować i pod tym względem nie da więcej niż testament.

Druga różnica jest podatkowa i działa już od pierwszego dnia. Dopóki majątek zostaje w fundacji, podatku nie ma: fundacja jest zwolniona z CIT w zakresie działalności dozwolonej z art. 5 ustawy, więc dywidenda pobrana ze spółki zależnej, czynsz z jej nieruchomości czy zysk ze sprzedaży papierów wartościowych nie są opodatkowane w momencie uzyskania. Podatek 15% CIT pojawia się dopiero przy wypłacie świadczenia beneficjentowi, a najbliższa rodzina fundatora nie płaci od tego PIT. Dla porównania ten sam zysk wyjęty ze spółki z o.o. kosztuje 9 albo 19% CIT plus 19% PIT od dywidendy.

Ile to naprawdę kosztuje

Tutaj większość poradników zatrzymuje się na widełkach „koszty notarialne 3 000 do 5 000 zł". Da się to policzyć dokładniej, bo mechanika jest znana. Wyrażenie „fundacja rodzinna" nie występuje w rozporządzeniu o maksymalnych stawkach taksy notarialnej ani razu, więc nie ma dla niej stawki kwotowej i obowiązuje reguła ogólna z § 2 ust. 1: maksymalna stawka zależy od wartości przedmiotu czynności. W praktyce oznacza to pełną skalę § 3 liczoną od wartości mienia wnoszonego na pokrycie funduszu założycielskiego.

Jest jednak rzecz, o której trzeba wiedzieć przed wizytą, bo potrafi podwoić rachunek. To są DWA odrębne akty notarialne, nie jeden. Art. 22 ustawy wymaga formy aktu notarialnego dla aktu założycielskiego, a art. 26 ust. 1 osobno dla statutu: „Fundator ustala statut. Statut sporządza się w formie aktu notarialnego". Część kancelarii nalicza skalę § 3 raz i traktuje statut jako element tej samej czynności, część nalicza ją dwukrotnie. Przy majątku wartym milion złotych to różnica rzędu 5 800 zł brutto, więc pierwsze pytanie przy umawianiu powinno brzmieć nie „ile to kosztuje", tylko „czy skalę liczycie raz, czy dwa razy". Warto zebrać dwie albo trzy wyceny. Pełny rachunek dla własnej wartości majątku policzysz w kalkulatorze kosztu założenia fundacji rodzinnej, który pokazuje oba warianty obok siebie.

Dwa ograniczenia, które w polskim internecie są podawane błędnie. Po pierwsze, limit taksy wynosi 10 000 zł, a nie 7 500 zł. Niższy sufit z § 3 pkt 7 dotyczy wyłącznie „czynności dokonywanych pomiędzy osobami zaliczonymi do I grupy podatkowej", a stroną czynności jest fundacja rodzinna, czyli osoba prawna, a nie krewny fundatora. Po drugie, ten limit włącza się przy wartości mienia 3 292 000 zł i powyżej tego progu taksa już nie rośnie: wniesienie trzech milionów i trzydziestu kosztuje u notariusza tyle samo. Przy dużych majątkach taksa przestaje więc być pozycją, o którą warto się targować.

Podatku od czynności cywilnoprawnych przy wnoszeniu majątku nie ma, ale warto znać właściwy powód. To nie jest zwolnienie. Katalog czynności opodatkowanych w art. 1 ust. 1 ustawy o PCC jest zamknięty i wniesienia mienia do fundacji rodzinnej po prostu w nim nie ma, więc obowiązek podatkowy nie powstaje w ogóle. Słowo „fundacja" nie występuje w tej ustawie ani razu. Powoływany czasem art. 2 pkt 6 lit. c dotyczy wniesienia do spółki kapitałowej „w zamian za jej udziały lub akcje", a fundacja rodzinna nie emituje ani udziałów, ani akcji.

Po stronie testamentu rachunek jest znacznie krótszy. Testament notarialny to 50 zł netto taksy, testament z zapisem zwykłym, poleceniem albo pozbawieniem prawa do zachowku 150 zł netto, a testament zawierający zapis windykacyjny 200 zł netto, według stawek kwotowych z § 8 rozporządzenia. Do tego wypisy po 6 zł netto za stronę i VAT. Nie ma żadnej opłaty sądowej ani kosztów stałych. Szczegóły i przykładowe rachunki są na stronie o testamencie notarialnym.

Ile czasu masz na rejestrację fundacji

Sześć miesięcy i termin biegnie od aktu, a nie od wniesienia funduszu. Art. 85 ustawy mówi wprost, że gdy fundacja „nie została zgłoszona do rejestru fundacji rodzinnych w terminie sześciu miesięcy od dnia sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu (...) fundacja rodzinna w organizacji ulega rozwiązaniu". Ten sam skutek wywołuje prawomocna odmowa rejestracji. Rejestr prowadzi jeden sąd dla całego kraju, Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, niezależnie od tego, gdzie mieszkasz i gdzie jest siedziba fundacji.

W międzyczasie fundacja nie jest zawieszona w próżni. Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego powstaje fundacja rodzinna w organizacji (art. 23 ust. 1), która zarządza posiadanym majątkiem we własnym imieniu, nabywa prawa, w tym własność nieruchomości, zaciąga zobowiązania, pozywa i jest pozywana. Do nazwy dodaje się oznaczenie „w organizacji".

Czego fundacja nie załatwi

Fundacja rozwiązuje problem własności, ale nie problem zarządzania. Statut musi wskazać zasady powoływania i odwoływania członków organów, i to jest miejsce, gdzie konflikt rodzinny nie znika, tylko dostaje formalne ramy. Jeżeli w rodzinie nie ma zgody co do tego, kto ma prowadzić firmę, fundacja tej rozmowy nie zastąpi, tylko wymusi jej odbycie przed wizytą u notariusza. To zresztą jej ukryta zaleta.

Nie zastąpi też funkcji, które w firmie rodzinnej trzyma zwykle sam założyciel. Najczęściej jest to sprzedaż: klienci znali właściciela osobiście, a przychód stał na jego prywatnej sieci kontaktów. Po przekazaniu sterów następca dostaje strukturę własnościową ułożoną na pokolenia i firmę, która nie ma skąd brać nowych klientów. Warto zaplanować to równolegle z formalnościami, bo mała firma rzadko może pozwolić sobie na etatowy dział, a łatwiej dziś dobrać specjalistów do marketingu bez budowania własnego działu niż odbudować przychód po roku ciszy. Sześć miesięcy na rejestrację to dokładnie tyle, ile trzeba, żeby ten proces ruszył.

Ostatnia rzecz, o którą warto zapytać samego siebie: czy jesteś gotowy przestać być właścicielem. Majątek wniesiony do fundacji jest jej własnością, a nie twoją. Nieodpłatne korzystanie z niego przez fundatora bywa kwalifikowane jako ukryte zyski i podlega 15% CIT na podstawie art. 24q ustawy o CIT. Kto chce zachować pełną swobodę dysponowania firmą i pieniędzmi, dostanie z fundacji głównie obowiązki sprawozdawcze i niewiele korzyści.

Jak wybrać: trzy sytuacje

Masz mieszkanie, samochód i oszczędności, bez firmy. Testament notarialny, ewentualnie z zapisem windykacyjnym, jeżeli konkretna rzecz ma trafić do konkretnej osoby. Fundacja przy takim majątku jest strukturą droższą w utrzymaniu niż korzyść, którą daje, a próg 100 000 zł funduszu i coroczna sprawozdawczość nie mają uzasadnienia. Jeżeli chodzi o przekazanie jednego składnika jeszcze za życia, prostszą drogą jest darowizna u notariusza.

Masz firmę, która ma dalej działać, i więcej niż jedno dziecko. Fundacja rodzinna, i to raczej wcześniej niż później, bo dziesięcioletni okres z art. 994(1) trzeba przeżyć. Testament zostaje jako uzupełnienie dla majątku osobistego, który do fundacji nie wchodzi.

Masz firmę, ale mało czasu. Fundacja nadal ma sens ze względu na ciągłość zarządu i wyjęcie firmy ze spadku, ale nie licz na efekt przy zachowku. Wtedy warto rozważyć osobne narzędzie, które działa od razu: umowę o zrzeczenie się zachowku zawartą z dziećmi u notariusza. Przegląd wszystkich dróg obok siebie jest we wpisie o tym, jak ograniczyć zachowek.

Co przygotować przed wizytą u notariusza

Przy testamencie wystarczy dowód osobisty i decyzja, kto ma co dostać. Notariusz przeprowadzi resztę i to jedna z najkrótszych wizyt, jakie da się w kancelarii odbyć.

Przy fundacji przygotowanie jest poważniejsze, bo statut musi zmieścić trzynaście elementów wyliczonych w art. 26 ust. 2: cel fundacji, beneficjentów i zakres ich uprawnień, zasady prowadzenia listy beneficjentów, tryb zrzeczenia się uprawnień, wartość funduszu założycielskiego, zasady powoływania organów, podmiot zatwierdzający czynności zarządu fundacji w organizacji, zasady zmiany statutu oraz przeznaczenie mienia po rozwiązaniu. Trzeba też wycenić wnoszony majątek, bo to od tej liczby liczy się taksa, oraz przygotować odpis z KRS i umowę spółki, jeżeli wnosisz udziały. Spisu mienia u notariusza robić nie musisz: art. 27 ust. 5 wymaga dla niego tylko zwykłej formy pisemnej, więc sporządzisz go sam.

Im więcej ustaleń przyniesiesz gotowych, tym krótszy akt i mniej stron wypisów, a wypisy liczy się po 6 zł netto za każdą rozpoczętą stronę. Przy dokumentach tej objętości to nie jest pozycja symboliczna.

Podsumowanie

Testament notarialny jest tani, natychmiastowy w przygotowaniu i odwracalny w każdej chwili, ale działa dopiero po śmierci i zostawia zachowek nietknięty. Fundacja rodzinna kosztuje na starcie kilka tysięcy złotych, wymaga stałej obsługi i decyzji o oddaniu majątku, ale wyjmuje firmę ze spadku od razu, utrzymuje ją pod jednym zarządem i po dziesięciu latach realnie ogranicza zachowek. Wybór nie zależy od wielkości majątku w złotówkach, tylko od tego, czy w tym majątku jest coś, co ma dalej działać jako całość. Jeżeli jest, policz koszt obu dróg dla swoich liczb i umów wizytę, zamiast zostawiać to następnemu pokoleniu do rozstrzygnięcia w sądzie.