Testament wzajemny małżonków: cena i koszt u notariusza

W skrócie: Testament wzajemny małżonków w jednym wspólnym dokumencie jest w Polsce nieważny. Art. 942 Kodeksu cywilnego stanowi, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, a art. 958 unieważnia testament sporządzony z naruszeniem przepisów o formie. Notariusz sporządzi więc dwa odrębne testamenty, po jednym dla każdego z Was, i policzy taksę dwa razy: 50 zł netto za każdy, czyli 100 zł netto i 123 zł brutto za komplet. Do tego dochodzą wypisy po 6 zł netto za rozpoczętą stronę.

Testament wzajemny małżonków: cena u notariusza

Zacznijmy od liczby, bo po nią przychodzi większość par. Testament kosztuje 50 zł netto taksy na podstawie § 8 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej. Po doliczeniu 23 procent VAT wychodzi 61,50 zł. Skoro małżonkowie potrzebują dwóch dokumentów, komplet to 100 zł netto, czyli 123 zł brutto, plus wypisy.

Jeżeli któryś z testamentów ma zawierać zapis zwykły, polecenie albo wydziedziczenie, jego stawka rośnie do 150 zł netto (§ 8 pkt 4). Zapis windykacyjny, czyli przypisanie konkretnej rzeczy konkretnej osobie, kosztuje 200 zł netto (§ 8 pkt 4a). Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby jeden małżonek sporządził testament prosty za 50 zł, a drugi rozbudowany za 200 zł. To dwie niezależne czynności i wycenia się je osobno.

Warto zapamiętać jedną cechę tych stawek, bo bywa źle podawana. Są ryczałtowe. Nie ma tu procentu od wartości majątku, więc para z mieszkaniem w bloku i para z domem plus firmą zapłaci tyle samo. Pełną tabelę stawek i kalkulator całego rachunku zebraliśmy na stronie o testamencie notarialnym.

Dlaczego notariusz nie sporządzi jednego wspólnego testamentu

To pytanie pada w kancelariach codziennie i odpowiedź mieści się w jednym zdaniu ustawy. Art. 942 Kodeksu cywilnego brzmi: testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Nie ma tu wyjątku dla małżonków, dla par bezdzietnych ani dla sytuacji, w której oboje chcą dokładnie tego samego.

Konsekwencję dopowiada art. 958: testament sporządzony z naruszeniem przepisów rozdziału o formie jest nieważny. Wspólny dokument podpisany przez dwie osoby nie jest więc „słabszym" testamentem, który sąd jakoś naprawi. On po prostu nie wywoła żadnego skutku, a majątek rozejdzie się według dziedziczenia ustawowego, czyli dokładnie odwrotnie do zamiaru, który przyświecał jego podpisaniu.

Polskie prawo różni się w tym miejscu od kilku systemów, z których pary przywożą wzory znalezione w sieci. Wspólny testament małżonków, znany choćby z prawa niemieckiego, w Polsce nie istnieje w żadnej postaci. Nazwy „testament wzajemny" i „testament krzyżowy" funkcjonują w mowie potocznej i opisują sytuację, w której dwoje ludzi sporządza dwa osobne testamenty o lustrzanej treści. Prawnie to zawsze dwa niezależne dokumenty.

Ta sama zasada obowiązuje przy testamentach pisanych w domu. Jedna kartka z tekstem i dwoma podpisami jest nieważna. Każdy z małżonków musi napisać własny testament w całości pismem ręcznym, podpisać go i opatrzyć datą (art. 949 § 1). Różnice między obiema drogami rozkładamy w tekście o tym, czym różni się testament notarialny od własnoręcznego.

Ryzyko, o którym milczą wzory z internetu

Nazwa „testament wzajemny" sugeruje umowę: ja zapisuję Tobie, Ty zapisujesz mnie, oboje jesteśmy związani. To wyobrażenie jest fałszywe i jest to najważniejsza rzecz, jaką para powinna usłyszeć przed wizytą u notariusza.

Art. 943 Kodeksu cywilnego pozwala spadkodawcy w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia. Nie ma tu żadnego warunku, nie trzeba niczyjej zgody i, co najistotniejsze, nie trzeba nikogo o odwołaniu informować. Twój współmałżonek może rok po wspólnej wizycie pojechać do innego notariusza, sporządzić nowy testament na rzecz kogokolwiek i nigdy Ci o tym nie powiedzieć. Dowiesz się o tym dopiero po jego śmierci, a więc nigdy, jeżeli to Ty odejdziesz pierwszy.

Do tego dochodzi pułapka z art. 947. Jeżeli nowy testament nie mówi wprost, że odwołuje poprzedni, odwołaniu ulegają tylko te postanowienia, których nie da się pogodzić z nową treścią. Dwa testamenty potrafią więc obowiązywać równolegle i po latach nikt nie wie, co właściwie jest wolą zmarłego. Przy sporządzaniu nowego testamentu zawsze warto poprosić notariusza o wyraźną klauzulę odwołującą wszystkie wcześniejsze.

Wniosek praktyczny jest prosty. Jeżeli chodzi Wam o realne zabezpieczenie, a nie o gest, samo lustrzane powołanie się nawzajem tego nie da. Wiążące narzędzia to umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się prawa do zachowku, bo te są umowami zawieranymi za życia i jednostronnie ich się nie kasuje.

Zachowek dzieci przy testamencie wzajemnym

Tu leży druga rzecz, którą pary odkrywają zwykle za późno. Powołanie małżonka do całości spadku nie usuwa dzieci z gry. Art. 991 § 1 daje zstępnym, małżonkowi i rodzicom, którzy dziedziczyliby z ustawy, roszczenie o zapłatę połowy wartości udziału, jaki przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym. Gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, jest to dwie trzecie.

Policzmy typowy przypadek. Małżeństwo z dwojgiem dorosłych dzieci, mieszkanie warte 600 000 zł stanowiące majątek wspólny. Po śmierci męża do spadku wchodzi jego połowa, czyli 300 000 zł. Przy dziedziczeniu ustawowym żona i dwoje dzieci dziedziczyliby w częściach równych (art. 931 § 1), więc na każde dziecko przypadłoby 100 000 zł. Zachowek to połowa tej kwoty, czyli 50 000 zł na dziecko. Testament przekazujący całość żonie sprawia, że dzieci nie dostają udziału w mieszkaniu, ale zyskują roszczenie pieniężne na łącznie 100 000 zł, kierowane właśnie przeciwko matce.

To bywa rozwiązanie gorsze od dziedziczenia ustawowego, bo zamiast współwłasności powstaje dług. Wdowa, która nie ma oszczędności, staje przed wyborem między sprzedażą mieszkania a sporem z własnymi dziećmi. Mechanizm i sposób liczenia zachowku rozkładamy szczegółowo w tekście o tym, komu przysługuje zachowek i ile wynosi, a sposoby zgodnego z prawem ograniczenia tego ryzyka w artykule o tym, jak uniknąć zachowku.

Jedyną drogą do całkowitego pozbawienia kogoś zachowku jest skuteczne wydziedziczenie, dopuszczalne wyłącznie z jednej z trzech przyczyn z art. 1008 i tylko wtedy, gdy przyczyna wynika wprost z treści testamentu. Testament z wydziedziczeniem kosztuje 150 zł netto zamiast 50 zł.

Małżonkowie bezdzietni: kto dziedziczy i kto ma zachowek

Przy parach bez dzieci układ wygląda inaczej i zwykle mocniej przemawia za testamentem. Art. 932 § 1 powołuje w braku zstępnych małżonka i rodziców spadkodawcy, przy czym udział każdego z rodziców wynosi jedną czwartą całości spadku (§ 2). Jeżeli któreś z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych (§ 4), a dalej zstępnym rodzeństwa, czyli siostrzeńcom i bratankom (§ 5).

Bez testamentu owdowiały małżonek dzieli się więc majątkiem z teściami, a w kolejnym pokoleniu z szwagierstwem. Testament wzajemny to zmienia i przy parach bezdzietnych działa skuteczniej niż przy rodzinach z dziećmi, bo prawo do zachowku mają tu tylko rodzice spadkodawcy, o ile dziedziczyliby z ustawy. Rodzeństwo i jego dzieci zachowku nie mają w ogóle, więc pominięcie ich w testamencie nie rodzi żadnego roszczenia.

Zapis windykacyjny i podstawienie: dwa narzędzia, które warto rozważyć

Skoro i tak idziecie do notariusza, warto wykorzystać to, czego kartka papieru nie da. Art. 981[1] § 1 pozwala ustanowić zapis windykacyjny wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Wskazana osoba nabywa wtedy oznaczony przedmiot już z chwilą otwarcia spadku, bez działu spadku i bez niczyjej zgody.

Dla pary ma to konkretne zastosowanie. Zamiast powoływać małżonka do całości spadku, można zapisać mu windykacyjnie samo mieszkanie, a resztę zostawić dzieciom w drodze zwykłego powołania. Mieszkanie przechodzi natychmiast i nie trzeba go dzielić, a dzieci dostają udział w pozostałym majątku, co zwykle pomniejsza ich roszczenie o zachowek. Katalog przedmiotów zapisu jest zamknięty i obejmuje między innymi rzecz oznaczoną co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo oraz ustanowienie użytkowania lub służebności na rzecz zapisobiercy.

Drugie narzędzie to podstawienie z art. 963. Można powołać spadkobiercę na wypadek, gdyby osoba powołana w pierwszej kolejności nie chciała albo nie mogła dziedziczyć. Przy testamencie wzajemnym to rozwiązanie wręcz konieczne, bo bez niego testament staje się bezużyteczny w najczarniejszym scenariuszu, czyli wtedy, gdy oboje giną w jednym zdarzeniu. Klauzula wskazująca, kto dziedziczy, jeżeli małżonek nie dożyje otwarcia spadku, kosztuje zero złotych więcej, a rozstrzyga sprawę, której nikt nie chce sobie wyobrażać.

Rozwód, separacja i to, czego testament nie robi sam z siebie

Rozwód nie odwołuje testamentu. To zaskakuje wiele osób, bo intuicja podpowiada coś przeciwnego. Art. 940 § 1 wyłącza małżonka od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie było uzasadnione, ale przepis ten dotyczy dziedziczenia USTAWOWEGO i wymaga orzeczenia sądu na żądanie pozostałych spadkobierców, wniesionego w ciągu sześciu miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku i nie później niż rok od jego otwarcia.

Testament rządzi się własną logiką. Jeżeli powołaliście się nawzajem, a potem się rozstaliście, to powołanie obowiązuje do chwili, w której ktoś je odwoła. Rozwiedziony współmałżonek odziedziczy na podstawie starego testamentu, choć z ustawy nie dostałby nic. Wizyta u notariusza po rozwodzie kosztuje 30 zł netto za odwołanie testamentu (§ 8 pkt 5) i jest to jedna z najtańszych rzeczy, jakie można zrobić dla własnego spokoju.

Co zrobić, żeby testament obronił się po latach

Forma notarialna zamyka drogę zarzutom o pismo, datę i autentyczność podpisu, ale nie zamyka jednej furtki. Art. 945 § 1 pozwala kwestionować każdy testament, także notarialny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu albo pod wpływem groźby. Terminy z § 2 są długie: trzy lata od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, i najwyżej dziesięć lat od otwarcia spadku.

W praktyce spory po latach niemal zawsze dotyczą stanu zdrowia testatora w dniu podpisania. Jeżeli któreś z Was choruje, przyjmuje silne leki albo przeszło niedawno zabieg, warto tego samego dnia zadbać o dokumentację medyczną. Zaświadczenie o stanie poznawczym, wystawione po konsultacji u lekarza odpowiedniej specjalności, dołączone do akt sprawy razem z datą, bywa w sądzie mocniejszym dowodem niż wspomnienia rodziny sprzed dekady. Notariusz odnotuje w akcie swoje spostrzeżenia co do stanu testatora, ale sam nie jest lekarzem i jego ocena to tylko jeden z dowodów.

Druga rzecz to rejestracja. Na Wasz wniosek notariusz zgłosi każdy z testamentów do Notarialnego Rejestru Testamentów. Wpis nie jest obowiązkowy i nie ujawnia treści, potwierdza jedynie fakt sporządzenia i wskazuje kancelarię. Po śmierci rodzina znajdzie oba dokumenty jedną czynnością, zamiast szukać po szufladach. Co dzieje się dalej, opisujemy na stronie o poświadczeniu dziedziczenia u notariusza.

Najczęstsze pytania o testament wzajemny małżonków

Ile kosztuje testament wzajemny u notariusza?

Dwa razy tyle co jeden testament, bo powstają dwa dokumenty. Przy testamentach zwykłych jest to 100 zł netto, czyli 123 zł brutto, plus wypisy po 6 zł netto za rozpoczętą stronę. Jeżeli któryś z testamentów zawiera zapis windykacyjny, jego stawka rośnie z 50 zł do 200 zł netto.

Czy testament wzajemny małżonków jest ważny w Polsce?

Jako jeden wspólny dokument nie jest. Art. 942 Kodeksu cywilnego dopuszcza w testamencie rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy, a art. 958 czyni testament sporządzony wbrew przepisom o formie nieważnym. Ważne są natomiast dwa odrębne testamenty o lustrzanej treści i to właśnie one kryją się pod tą potoczną nazwą.

Czy testament wzajemny można sporządzić bez notariusza?

Tak, ale nadal muszą to być dwa osobne dokumenty. Każdy małżonek pisze własny testament w całości pismem ręcznym, podpisuje go i opatruje datą (art. 949 § 1). Jedna kartka z dwoma podpisami jest nieważna. Testamentu własnoręcznego nie da się jednak wyposażyć w zapis windykacyjny.

Czy testament wzajemny wyklucza zachowek dla dzieci?

Nie wyklucza. Dzieci pominięte w testamencie zachowują roszczenie o zapłatę połowy wartości udziału, który przypadłby im z ustawy, a dwóch trzecich, jeżeli są małoletnie albo trwale niezdolne do pracy (art. 991 § 1). Roszczenie kierują przeciwko spadkobiercy, czyli w tym układzie przeciwko owdowiałemu rodzicowi.

Czy mąż lub żona może odwołać swój testament bez mojej wiedzy?

Tak, i to bez żadnych ograniczeń. Art. 943 pozwala odwołać cały testament albo jego poszczególne postanowienia w każdej chwili, bez niczyjej zgody i bez obowiązku poinformowania kogokolwiek. To najważniejsza słabość konstrukcji zwanej testamentem wzajemnym i powód, dla którego nie należy jej traktować jak umowy.

Co się dzieje z testamentem wzajemnym po rozwodzie?

Obowiązuje dalej, dopóki go nie odwołacie. Art. 940 wyłącza byłego małżonka od dziedziczenia ustawowego, i to tylko po orzeczeniu sądu w szczególnych okolicznościach, ale nie dotyka powołania testamentowego. Odwołanie testamentu u notariusza kosztuje 30 zł netto i po rozwodzie warto je zrobić od razu.

Czy małżonkowie bezdzietni potrzebują testamentu?

Zwykle bardziej niż pary z dziećmi. Bez testamentu obok wdowy lub wdowca dziedziczą rodzice zmarłego po jednej czwartej spadku, a gdy nie żyją, ich udział przechodzi na rodzeństwo i dalej na siostrzeńców oraz bratanków (art. 932). Testament to zmienia, a rodzeństwo nie ma prawa do zachowku, więc pominięcie go nie rodzi żadnego roszczenia.

Czy oba testamenty trzeba sporządzić tego samego dnia?

Nie ma takiego wymogu. To dwie niezależne czynności i można je rozdzielić w czasie, także wykonać u różnych notariuszy. W praktyce pary robią to podczas jednej wizyty, bo tak jest wygodniej i taniej pod względem czasu, a notariusz może wtedy uzgodnić treść obu dokumentów tak, żeby się nie wykluczały.

Jeżeli chcecie policzyć własny rachunek, kalkulator kosztu razem z pełną tabelą stawek z § 8 stoi na stronie o testamencie notarialnym. Gdy zamiast testamentu rozważacie przekazanie mieszkania jeszcze za życia, porównanie obu dróg opisujemy w tekście o tym, co wybrać: darowiznę czy testament.