Testament notarialny czy własnoręczny: co wybrać

W skrócie: testament własnoręczny jest darmowy, ale musi być w całości napisany ręcznie, podpisany i opatrzony datą, a po śmierci bywa kwestionowany zarzutem sfałszowania lub braku świadomości testatora. Testament notarialny kosztuje 50 zł netto (61,50 zł brutto), oryginał zostaje w kancelarii, a notariusz sprawdza tożsamość i stan świadomości spadkodawcy, przez co podważenie go jest bardzo trudne. Tylko u notariusza można zawrzeć zapis windykacyjny, czyli przekazać konkretną rzecz konkretnej osobie z chwilą śmierci.

Testament notarialny czy własnoręczny: porównanie

Kiedy testament własnoręczny wystarczy

Testament holograficzny, czyli własnoręczny, jest ważną i w pełni skuteczną formą rozrządzenia majątkiem. Wymaga trzech rzeczy: napisania go w całości pismem ręcznym, podpisania i opatrzenia datą. Brak daty nie zawsze przekreśla testament, ale otwiera pole do sporu o to, który dokument jest późniejszy, więc lepiej datę wpisać.

Ta forma ma sens, gdy sytuacja jest prosta i bezkonfliktowa: jeden spadkobierca, majątek bez nieruchomości, zgodna rodzina, a testament traktowany jako doprecyzowanie tego, co i tak wynikałoby z dziedziczenia ustawowego. Sprawdza się też jako rozwiązanie tymczasowe, gdy decyzja zapadła nagle, a do notariusza nie da się dotrzeć od razu.

Problem w tym, że testament własnoręczny wywołuje skutki dopiero wtedy, gdy jego autora już nie ma i nikt nie może wyjaśnić wątpliwości. Trzy sytuacje powtarzają się w sądach najczęściej. Pierwsza to testament napisany na komputerze i tylko podpisany ręcznie: taki dokument jest nieważny w całości. Druga to dokument, który zaginął albo został znaleziony przez osobę, której nie było na rękę go ujawniać. Trzecia to zarzut, że spadkodawca nie był w stanie świadomie wyrazić woli, na przykład z powodu choroby, po której zostały wpisy w dokumentacji medycznej. Wtedy sprawa spadkowa zamienia się w wieloletni proces z biegłym grafologiem i biegłym psychiatrą.

Za co realnie płacisz u notariusza

Stawki są niskie i nie zależą od wartości majątku. Zwykły testament notarialny kosztuje 50 zł netto, czyli 61,50 zł brutto. Testament zawierający zapis zwykły, polecenie albo wydziedziczenie to 150 zł netto, a testament z zapisem windykacyjnym 200 zł netto. Odwołanie testamentu kosztuje 30 zł netto. Do każdej z tych kwot dochodzi VAT 23 procent i wypisy po 6 zł netto za stronę. Przy majątku wartym setki tysięcy złotych to koszt symboliczny.

Płacisz przy tym za trzy konkretne rzeczy. Po pierwsze za formę: notariusz odpowiada za to, aby treść była jednoznaczna i zgodna z prawem, więc odpadają zapisy, które sąd musiałby dopiero interpretować. Po drugie za trwałość dokumentu: oryginał zostaje w kancelarii i nie może zaginąć, a testament można zarejestrować w Notarialnym Rejestrze Testamentów, dzięki czemu po śmierci spadkobiercy go odnajdą. Po trzecie za dowód stanu testatora: notariusz sprawdza tożsamość i ocenia, czy osoba świadomie wyraża wolę, a jego odmowa albo protokół z czynności są w sporze sądowym trudne do zbicia.

Zapis windykacyjny, czyli argument, który przeważa najczęściej

Najmocniejsza przewaga formy notarialnej nie dotyczy bezpieczeństwa, tylko możliwości. Zapis windykacyjny z art. 981(1) Kodeksu cywilnego można zawrzeć wyłącznie w testamencie sporządzonym u notariusza. Pozwala on wskazać, że konkretna rzecz, na przykład mieszkanie, samochód albo udziały w spółce, przechodzi na oznaczoną osobę z chwilą otwarcia spadku, bez czekania na dział spadku.

Różnica jest praktyczna. Przy zwykłym powołaniu do spadku wszyscy spadkobiercy stają się współwłaścicielami całego majątku w częściach ułamkowych i dopiero dział spadku rozdziela poszczególne składniki. To dodatkowa umowa, dodatkowe koszty i kolejna okazja do sporu. Zapis windykacyjny to przeskakuje: wskazana rzecz trafia od razu do wskazanej osoby.

Warto przy tym pamiętać o granicy, której nie przekroczy żadna forma testamentu. Ani testament własnoręczny, ani notarialny nie wyłączają zachowku. Pominięci najbliżsi nadal mogą żądać od spadkobiercy zapłaty, a wartość zapisów windykacyjnych też się do tego rachunku wlicza. Zasady wyliczenia opisaliśmy w tekście o tym, komu przysługuje zachowek i ile wynosi.

Czego nie da się załatwić elektronicznie

Coraz więcej spraw da się dziś domknąć bez wychodzenia z domu, a zwykłe umowy cywilne można skutecznie zawrzeć podpisem elektronicznym. Testament jest wyjątkiem i warto to wiedzieć, zanim ktoś zaproponuje szybką ścieżkę online. Polskie prawo zna trzy formy testamentu zwykłego: własnoręczny, notarialny i allograficzny (składany ustnie wobec urzędnika i dwóch świadków). Testament podpisany podpisem kwalifikowanym, nagrany na wideo albo wysłany mailem jest nieważny.

Nie ma też czegoś takiego jak testament wspólny małżonków. Każdy z małżonków sporządza własny dokument, nawet jeżeli treść ma być lustrzana. Testament sporządzony wspólnie przez dwie osoby jest nieważny w całości.

Najczęstsze pytania

Czym różni się testament notarialny od własnoręcznego?

Formą, bezpieczeństwem i zakresem możliwości. Testament własnoręczny piszesz sam pismem ręcznym, jest darmowy, ale może zaginąć i bywa podważany zarzutem sfałszowania albo braku świadomości testatora. Testament notarialny sporządza notariusz, kosztuje od 50 zł netto, oryginał zostaje w kancelarii, a tylko w tej formie można zawrzeć zapis windykacyjny przekazujący konkretną rzecz wskazanej osobie.

Ile kosztuje testament u notariusza?

Zwykły testament notarialny kosztuje maksymalnie 50 zł netto, czyli 61,50 zł brutto. Testament zawierający zapis zwykły, polecenie albo wydziedziczenie to 150 zł netto, a testament z zapisem windykacyjnym 200 zł netto. Odwołanie testamentu kosztuje 30 zł netto. Stawki nie zależą od wartości majątku, dochodzą do nich tylko VAT i wypisy po 6 zł netto za stronę.

Czy testament napisany na komputerze jest ważny?

Nie. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym spadkodawcy, podpisany i najlepiej opatrzony datą. Dokument wydrukowany i tylko podpisany ręcznie jest nieważny, nawet jeżeli nikt nie ma wątpliwości co do woli zmarłego. Jeżeli wolisz pisać na komputerze, jedyną bezpieczną drogą jest testament notarialny.

Czy testament własnoręczny trzeba gdzieś zarejestrować?

Nie ma takiego obowiązku i nie ma też takiej możliwości. Notarialny Rejestr Testamentów obejmuje wyłącznie testamenty notarialne i te złożone na przechowanie u notariusza. Testament własnoręczny warto przynajmniej przekazać zaufanej osobie albo poinformować spadkobierców, gdzie się znajduje, bo dokument, którego nikt nie znajdzie, nie wywoła żadnych skutków.

Czy testament notarialny można podważyć?

Teoretycznie tak, w praktyce jest to bardzo trudne. Odpadają najczęstsze zarzuty stawiane testamentom własnoręcznym, czyli sfałszowanie pisma i podpisu, bo akt sporządza notariusz po sprawdzeniu tożsamości. Zostaje wyłącznie zarzut braku świadomego wyrażenia woli, ale i tu przeciwwagą jest to, że notariusz ma obowiązek odmówić czynności, gdy ma wątpliwości co do stanu osoby.

Czy testament wyłącza zachowek?

Nie, żadna forma testamentu tego nie robi. Nawet jeżeli pominiesz dziecko, małżonka albo rodzica, osoby te mogą żądać od spadkobiercy zapłaty zachowku, czyli połowy wartości udziału, który przypadłby im z ustawy, a przy osobie małoletniej lub trwale niezdolnej do pracy dwóch trzecich. Zachowku pozbawia tylko skuteczne wydziedziczenie albo umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta za życia spadkodawcy.

Czy testament można zmienić po latach?

Tak, w każdej chwili i bez podania przyczyny, aż do śmierci. Wystarczy sporządzić nowy testament, który w zakresie sprzecznym uchyla poprzedni, albo odwołać dotychczasowy u notariusza za 30 zł netto. Nikt, także osoby powołane do spadku, nie może się temu sprzeciwić ani wymagać swojej zgody. Testament własnoręczny odwołuje się przez zniszczenie dokumentu albo sporządzenie nowego.

Co się dzieje z testamentem notarialnym po śmierci spadkodawcy?

Spadkobiercy zgłaszają się do notariusza z aktem zgonu, a ten na podstawie wypisu testamentu przeprowadza akt poświadczenia dziedziczenia, który po wpisie do Rejestru Spadkowego ma moc prawomocnego postanowienia sądu. Jeżeli nie wiadomo, czy zmarły zostawił testament, można sprawdzić Notarialny Rejestr Testamentów. Sam wpis do rejestru nie ujawnia treści, tylko wskazuje kancelarię, w której testament złożono.

Chcesz mieć pewność, że Twoja ostatnia wola będzie skuteczna i że konkretne mieszkanie trafi do konkretnej osoby? Opisz sprawę, a dobierzemy notariusza, który przygotuje testament z zapisem windykacyjnym i wyjaśni, jak wpłynie on na zachowek dla pozostałych członków rodziny.