Odrzucenie spadku w imieniu dziecka bez zgody sądu

W skrócie: Od 15 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka nie zawsze wymaga zgody sądu. Zezwolenie odpada, gdy spełnione są trzy warunki naraz: dziecko doszło do dziedziczenia dlatego, że spadek odrzucił wcześniej jego rodzic, drugi rodzic z władzą rodzicielską wyraża zgodę albo rodzice działają wspólnie, oraz spadek odrzucają także inni zstępni tych rodziców, czyli rodzeństwo dziecka. Jeżeli wszystkie trzy są spełnione, wystarczy jedna wizyta u notariusza. Jeżeli którykolwiek nie jest, trzeba najpierw uzyskać zezwolenie sądu, ale bieg sześciomiesięcznego terminu jest wtedy zawieszony na czas tego postępowania.

Kiedy potrzebna jest zgoda sądu, a kiedy nie

Co zmieniła nowelizacja z 15 listopada 2023 r.

Przez lata wyglądało to tak: rodzic dowiadywał się o zadłużonym spadku, szedł do notariusza, odrzucał go w swoim imieniu, i w tym samym momencie spadek spadał na jego dzieci. Żeby odrzucić go także za nie, trzeba było złożyć wniosek do sądu rodzinnego o zezwolenie na czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka (art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Sądy rozpoznawały te wnioski miesiącami, a sześciomiesięczny termin biegł dalej. Rodziny masowo wpadały w pułapkę czysto proceduralną, bez żadnego sporu i bez niczyjej złej woli.

Ustawa, która weszła w życie 15 listopada 2023 r., naprawia to z dwóch stron. Po pierwsze, dodaje art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w typowej sytuacji rodzinnej w ogóle zwalnia z chodzenia do sądu. Po drugie, dodaje art. 1015 § 1² Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym „jeżeli złożenie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zezwolenia sądu, bieg terminu do złożenia oświadczenia ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania sądowego w tym przedmiocie”. Ten drugi przepis dotyczy wszystkich, którym zgoda sądu nadal jest potrzebna, i to on zdejmuje z rodziców największy stres.

Nowe przepisy stosuje się także do spadków otwartych przed 15 listopada 2023 r., o ile termin na złożenie oświadczenia nie upłynął przed tym dniem.

Trzy warunki, które muszą wystąpić łącznie

Art. 101 § 4 brzmi w całości tak: „Jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, to czynność polegająca na odrzuceniu spadku w imieniu dziecka przez rodzica, któremu w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, gdy jest dokonywana za zgodą drugiego z rodziców, któremu również w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska, albo gdy jest dokonywana wspólnie, nie wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo, w przypadkach wskazanych w art. 640¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, sądu spadku, jeżeli spadek odrzucają inni zstępni rodziców tego dziecka”.

Rozbierzmy to na części, bo każda z nich w praktyce kogoś wyklucza.

Warunek pierwszy: dziecko dziedziczy, bo rodzic odrzucił spadek. To najczęstszy scenariusz, ale nie jedyny możliwy. Jeżeli dziecko jest powołane do spadku bezpośrednio, na przykład jako spadkobierca testamentowy babci albo dlatego, że jego rodzic zmarł wcześniej, przepis nie działa i zgoda sądu jest potrzebna. Kolejność ma znaczenie: rodzic musi odrzucić spadek pierwszy, dopiero potem może odrzucić go za dziecko.

Warunek drugi: zgoda drugiego rodzica albo wspólne działanie. Liczy się realny stan władzy rodzicielskiej, a nie to, czy rodzice są małżeństwem. Jeżeli drugi rodzic ma władzę rodzicielską, musi wyrazić zgodę albo stawić się razem z pierwszym. Jeżeli został jej pozbawiony, jest ubezwłasnowolniony albo nie żyje, warunek odpada i wystarczy sam rodzic sprawujący władzę. Notariusz sprawdza to na podstawie dokumentów, więc jeżeli sąd ograniczał komuś władzę rodzicielską, weźcie ze sobą to postanowienie.

Warunek trzeci: spadek odrzucają także inni zstępni rodziców dziecka. To jest ten, o którym większość poradników milczy, a on odsiewa najwięcej rodzin. Sens jest taki: skoro po odrzuceniu przez dziecko spadek i tak przejdzie na kolejnego zstępnego z tej samej gałęzi, a on również go odrzuci, to nikt z rodzeństwa niczego nie traci kosztem drugiego i nie ma konfliktu interesów, którego sąd musiałby pilnować. Jeżeli dziecko jest jedynakiem albo jeżeli któreś z rodzeństwa spadku nie odrzuca, warunek nie jest spełniony i trzeba iść do sądu. W praktyce oznacza to, że rodziny z jednym dzieckiem najczęściej nadal potrzebują zezwolenia.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku w imieniu dziecka

Termin wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego). Dla dziecka ten dzień to zwykle dzień, w którym spadek odrzucił jego rodzic, bo dopiero wtedy dziecko w ogóle zostaje powołane. To ważne i często źle liczone: sześć miesięcy nie biegnie od śmierci dziadka, tylko od odrzucenia przez rodzica. Rodzic ma więc realnie dwa terminy, jeden po drugim, a nie jeden wspólny.

Dwa przepisy dodatkowo ratują sytuację, gdy robi się ciasno. Art. 1015 § 1¹ stanowi, że do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. Art. 1015 § 1² zawiesza bieg terminu na czas postępowania o zezwolenie sądu. Jeżeli więc w piątym miesiącu składacie wniosek o zgodę na odrzucenie spadku za dziecko, a sąd rozpozna go po roku, termin nadal jest zachowany: przez cały czas trwania sprawy zegar stoi.

Jeżeli termin mimo wszystko upłynie, nie jest to katastrofa, jaką bywa opisywana. Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2), czyli odpowiedzialność za długi wyłącznie do wartości czynnego spadku. Dziecko nie odpowiada więc własnym przyszłym majątkiem ponad to, co odziedziczyło. Problemem staje się co innego: konieczność sporządzenia spisu albo wykazu inwentarza i lata korespondencji z wierzycielami.

Jak wygląda odrzucenie spadku w imieniu dziecka u notariusza

Cała czynność zajmuje jedną wizytę. Rodzic albo oboje rodzice składają przed notariuszem oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego, notariusz sporządza z tego akt notarialny i niezwłocznie przesyła go do sądu spadku. Taksa za odrzucenie spadku wynosi 50 zł netto od osoby, więc przy dwójce dzieci są to dwa oświadczenia i dwie taksy. Szczegóły przebiegu i pełną listę dokumentów opisaliśmy na stronie odrzucenie spadku u notariusza.

Warto od razu wziąć: akt zgonu spadkodawcy, akty urodzenia dzieci, dowody osobiste obojga rodziców, dokument potwierdzający wcześniejsze odrzucenie spadku przez rodzica (akt notarialny albo protokół sądowy) oraz, jeżeli to dotyczy waszej sytuacji, postanowienie sądu o ograniczeniu lub pozbawieniu drugiego rodzica władzy rodzicielskiej. Jeżeli rodzeństwo dziecka jest już pełnoletnie i również odrzuca spadek, najprościej umówić wszystkich na jeden termin, bo trzeci warunek z art. 101 § 4 musi być spełniony realnie, a nie obiecany.

Oświadczenie można złożyć także w sądzie rejonowym właściwym dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego. Różnica jest praktyczna: u notariusza dostajecie termin w kilka dni i wychodzicie z gotowym aktem, w sądzie czeka się na termin posiedzenia.

Co zrobić, zanim odrzucicie spadek

Odrzucenie spadku jest nieodwracalne, a rodziny odrzucają go czasem odruchowo, na wieść o jednym niespłaconym kredycie. Zanim podejmiecie decyzję, warto policzyć, co w spadku faktycznie jest. Po stronie aktywów sprawdza się księgi wieczyste nieruchomości, rachunki bankowe przez Centralną informację o rachunkach, polisy i udziały w spółkach. Po stronie długów: umowy kredytowe, wezwania do zapłaty, zaległości czynszowe i podatkowe. Jeżeli po zmarłym została jednoosobowa działalność, w papierach zwykle znajdują się też niezapłacone faktury wystawione kontrahentom, a wtedy warto najpierw sprawdzić, ile realnie da się odzyskać za przeterminowane należności, zanim uznacie firmę za wyłącznie źródło kłopotów.

Jeżeli bilans wyjdzie na plus albo jest niejasny, alternatywą dla odrzucenia jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi ogranicza się wtedy do wartości tego, co spadkobierca faktycznie odziedziczył, a majątek zostaje w rodzinie. Po ustaleniu kręgu spadkobierców porządkuje się sprawę aktem poświadczenia dziedziczenia u notariusza, a majątek dzieli się umownie przez dział spadku.

Czy można odrzucić spadek w imieniu dziecka bez zgody sądu

Tak, od 15 listopada 2023 r. jest to możliwe, ale tylko w jednej konfiguracji rodzinnej. Dziecko musi być powołane do spadku dlatego, że wcześniej odrzucił go jego rodzic, drugi rodzic z władzą rodzicielską musi wyrazić zgodę albo rodzice muszą działać wspólnie, a spadek muszą odrzucić również inni zstępni tych rodziców. Poza tym układem zezwolenie sądu opiekuńczego jest nadal konieczne.

Ile kosztuje odrzucenie spadku w imieniu dziecka

U notariusza taksa wynosi 50 zł netto od jednego oświadczenia, czyli 61,50 zł brutto, plus wypisy po 6 zł netto za stronę. Za każde dziecko składa się osobne oświadczenie, więc przy dwójce dzieci realny koszt wizyty to zwykle 150 do 250 zł. Jeżeli potrzebne jest zezwolenie sądu, dochodzi opłata od wniosku do sądu opiekuńczego w wysokości 100 zł.

Jak odrzucić spadek w imieniu dziecka mieszkającego za granicą

Oświadczenie można złożyć w polskim konsulacie, przed konsulem, albo u notariusza w Polsce na podstawie pełnomocnictwa. Można też złożyć je przed notariuszem zagranicznym, ale wtedy potrzebne jest tłumaczenie przysięgłe i zwykle apostille, a treść musi odpowiadać wymogom polskiego prawa, co bywa problematyczne. W praktyce najprościej i najtaniej wychodzi wizyta w konsulacie albo załatwienie sprawy przez pełnomocnika w kraju. Termin sześciu miesięcy biegnie tak samo, niezależnie od miejsca zamieszkania.

Czy trzeba odrzucać spadek w imieniu dziecka poczętego

Dziecko poczęte, ale jeszcze nienarodzone, może być spadkobiercą, jeżeli urodzi się żywe. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się za nie po urodzeniu, na zasadach ogólnych, a sześciomiesięczny termin liczy się od dnia, w którym rodzice dowiedzieli się o tytule powołania dziecka, więc realnie nie wcześniej niż od jego narodzin. Nie trzeba więc niczego robić w trakcie ciąży ani przyspieszać żadnej formalności.

Co jeśli tylko jedno z rodziców chce odrzucić spadek za dziecko

Jeżeli drugi rodzic ma władzę rodzicielską i nie wyraża zgody, wyłączenie z art. 101 § 4 nie działa i sprawa wraca do sądu opiekuńczego. Sąd rozstrzyga wtedy, czy odrzucenie spadku jest zgodne z dobrem dziecka, badając realny bilans aktywów i długów. Sam spór między rodzicami nie przesądza wyniku: sąd patrzy na majątek, a nie na to, kto z kim się nie zgadza.

Podsumowanie

Nowelizacja z 15 listopada 2023 r. załatwia typowy przypadek: rodzic odrzuca zadłużony spadek, oboje rodzice odrzucają go za dzieci, rodzeństwo dziecka też odrzuca, i wszystko dzieje się u notariusza w jeden dzień, bez sądu, za kilkadziesiąt złotych od oświadczenia. Poza tym układem, a zwłaszcza gdy dziecko jest jedynakiem, zezwolenie sądu jest nadal potrzebne, ale bieg sześciomiesięcznego terminu jest wtedy zawieszony na czas trwania sprawy, więc nie ma powodu do paniki. Najważniejsze, żeby pamiętać o kolejności: najpierw odrzuca rodzic, dopiero potem biegnie termin dla dziecka.